خاندان و زندگی امام موسى صدر

Page 2

دیدار با آیت‏ اللَّه سید عبدالحسین شرف‏ الدین

دو سال از اقامت امام موسى صدر در شهر نجف اشرف مى‏ گذشت که براى نخستین بار در سال ۱۹۵۵م (۱۳۳۴ش) براى دیدار سرزمین اجدادى عازم لبنان شد و با بستگان خویش در صور، شحور و معرکه دیدار نمود در آن زمان هنوز زعیم بزرگ شیعه و فقیه مجاهد آیت‏ اللَّه سید عبدالحسین شرف ‏الدین در قید حیات بود و آیت‏ اللَّه سید موسى صدر به عنوان می‌ه‌مان وارد منزل ایشان شد. در این ملاقات دو شخصیت بزرگ همدیگر را یافتند. آیت‏ اللَّه سید موسى صدر در این ملاقات شدیدا تحت تأثیر افکار بلند رهبر بزرگ اسلامى واقع شد و شیفته ادب، اخلاق، انسانیت و قدرت رهبرى او گردید. و متقابلا آیت‏ اللَّه شرف‏ الدین نیز به نبوغ و قدرت علمى، طرز تفکر و سجایاى اخلاقى او پى برد و وى را لایق‏‌ترین فرد براى رهبرى آینده شیعیان لبنان دانست و حمایت خود را در هر فرصتى و در هر مجلسى و محفلى ابراز و سجایاى اخلاقى و علمى او را برمى ‏شمرد. آیت ‏اللَّه سید موسى صدر بعد از اقامت کوتاه مجددا راهى نجف اشرف گردید.

نامه مرجع عالیقدر تشیع آیت ‏اللَّه بروجردى به امام موسى صدر

آیت‏ اللَّه بروجردى زعیم عالیقدر و دوراندیش عالم تشیع به منظور فعالیت هاى تبلیغى و ارشاد خود در خارج از کشور شخصیت هاى برجسته و جامعى را از حوزه انتخاب و به کشور هاى اروپایى اعزام مى ‏نمودند که امام موسى صدر نیز از جمله آنان بود و در همین رابطه نامه ‏اى از طرف معظم ‏له به سید موسى صدر در نجف ارسال داشتند و او را به عنوان نماینده تام ‏الاختیار خود در ایتالیا نصب نمودند تا اینکه امور مذهبى، اجتماعى مسلمانان آن دیار را به دست با کفایت خود سامان ‏دهى و اداره نماید. البته امام موسى صدر بنا به دلایلى از این مسئولیت عذر خواهى نمود.

انتشار نخستین مجله در حوزه علمیه قم

سید موسى صدر در اوایل زمستان سال ۱۳۳۷ش عراق را به قصد ایران ترک کرد و مجددا به حوزه علمیه قم مراجعت و تلاش و مبارزه جدیدى را آغاز نمود او سال‌ها پیش با دوستان و همفکران خود در حوزه علمیه قم در مورد اصلاحات حوزه و نشر یک مجله حوزوى مذاکراتى داشت و در حقیقت انتشار چنین مجله ‏اى در حوزه جزو آرمان هاى او و سایر دانشمندان حوزه بود ولى از آنجایى که زمینه این گونه فعالیت‌ها آن روز‌ها در حوزه فراهم نبود و جو غالب بر خلاف این نوع اندیشه ‏‌ها و حرکت‌ها بود انتشار مجله ‏اى از طرف حوزه در چنین شرایطى غیر ممکن به نظر مى ‏رسید.

آیت‏ اللَّه هاشمى رفسنجانى مى ‏گوید: 
«…. مکتب اسلام که تأسیس شد انصافا فکر خوب و با ارزشى بود آن موقع اصلا در حوزه مجله و نشریه و این طور چیز‌ها نبود. این خودش در آن زمان یک حرکت انقلابى بود که چنین مجله‏ اى تأسیس شد…»

آیت ‏اللَّه سید موسى صدر وقتى که از نجف به قم مراجعت نمود زمینه انتشار آن مجله حوزوى را فراهم شده یافت و لذا با همکارى جمعى از فضلاى بنام حوزه و با عده‏اى از تجار متدین تهران کار خود را آغاز نمود و با توکل به خداوند متعال و پشتیبانى یکى از مراجع وقت در آذرماه ۱۳۳۷ش نخستین مجله حوزه به نام مکتب اسلام انتشار یافت و نور امید را در دل هاى دین باوران فروزان کرد.

آیت‏ اللَّه مجد الدین محلاتى مى ‏گوید: 
«… بعد از آنکه آقا موسى از نجف برگشت، به راهنمایى… آقاى شریعتمدارى، مجله مکتب اسلام را راه انداختیم و آقا موسى صاحب امتیاز مجله بود. یادم هست که آن زمان تیمور بختیار معاون ساواک بود و درباره مجله خیلى بد گویى کرده بود. گفته بود از حلقوم قم هم یک ناله کمونیستى دارد بلند مى‏شود! آقا موسى را احضار کرده بود! آقا موسى هم رفته بود و حسابى حالش را جا آورده بود؛ یعنى کارى کرده بود که خود بختیار دستور صدور امتیاز را داده بود! به طورى که آقا موسى بلافاصله بعد از آن براى مجله یک امتیاز گرفت…» (۵)

چند شماره از آن منتشر شده بود که مورد توجه زعیم عالیقدر شیعه آیت ‏اللَّه بروجردى قرار گرفت و على رغم انتقادات و ارسال نامه‏ هاى اعتراض‏آمیز – که از ایشان درخواست شده بود تا از انتشار مجله مکتب اسلام جلوگیرى به عمل آورند – ایشان با ژرف نگرى خاصى که داشت در مقابل همه آن‌ها ایستاد و تا آخر عمر از آن پشتیبانى کرد.

حجة الاسلام على دوانى مى ‏گوید: 
«بنده رفتم خدمت آیت‏ اللَّه بروجردى آقا مفصل بحث کردند که:… من خواستم مجله ‏اى در حوزه باشد ولى سن و سالم به جایى رسیده که مى‏ترسیدم دستور بدهم و درست انجام نگیرد با سروصدا شروع بشود و با سروصدا بخوابد و بعد به حوزه و روحانیت لطمه بخورد…» (۶)

سید موسى صدر به خاطر ویژگی هایى که داشت عهده ‏دار مدیریت مجله بود و همه مقالات را پس از بررسى هیئت تحریریه مورد مطالعه دقیق قرار مى ‏داد و از نقطه نظر عبارات و محتوا آن‌ها را ارزیابى مى ‏کرد تا مطالب مندرج در مجله با کیفیتى عالى و مناسب با شأن حوزه منتشر شود.

آیت‏ اللَّه سید عبد الکریم موسوى اردبیلى مى ‏گویند: 
«… چون ایشان هم از افراد فعال مکتب اسلام بودند، در تقسیم کارى که کردیم جلسه با اکثریت آرا، مسئولیت ترتیب و تنظیم مقالات را به ایشان واگذار کرد…» (۷)

عنوان بحث خود امام موسى صدر در مجله، حوزه «اقتصاد در مکتب اسلام» بود که در این سلسله مقالات با قلمى روان و شیوا و با نظرى بلند و دیدى آگاهانه مباحثى از مسایل اقتصادى را مورد ارزیابى و دقت قرار مى ‏داد و در آخر، سیستم اقتصادى اسلام را با سایر مکتبهاى اقتصادى جهان مقایسه مى‏ نمود.

این مقالات از شماره سوم تا دوازدهم از بهمن سال ۱۳۳۷تا آذر ۱۳۳۸طى ده شماره ادامه داشت و بعد‌ها در مجموعه ‏اى گردآورى و چاپ گردید. (۸)

تأسیس دبیرستان صدر

امام موسى صدر جزو اولین اندیشمندانى بود که با توجه به رویکرد و تحولات اجتماعى و تأثیر آن بر روى جوانان، به نقش حیاتى و ارزنده علوم جدید پى برد و در همین راستا در اقدامى متهورانه دست به تأسیس مدرسه ‏اى به سبک جدید زد، تا جوانان علاوه بر کسب دانش روز از تربیت درست نیز برخوردار گردند، چرا که اکثر خانواده‏ هاى متدینین خصوصا در شهر قم به واسطه جو آن زمان و ترس از آلوده شدن فرزندانشان به گرایشهاى غیر مذهبى دست به مبارزه منفى زده، فرزندان خود را به مدارس دولتى نمى‏ فرستادند و در برخى از خانواده ‏‌ها این موافقت حداکثر تا پایان دوره دبستان بود. در این شرایط امام موسى صدر با همکارى فرهنگیان متدین و خدمتگزار، امتیاز یک دبیرستان ملى را از وزارت فرهنگ گرفت و دبیرستان صدر تحت مدیریت ایشان شروع به فعالیت نمود و بعد از هجرت ایشان به لبنان مدیریت مدرسه را به شخص دیگرى واگذار نمود.

البته نا‌گفته نماند شهید دکتر بهشتى دوست همراه و همفکر و هم مباحثه ‏اى ایشان نیز دبیرستان دیگرى به نام دین و دانش را تأسیس کرده بود که ضمن آموزش جوانان به علوم و فنون روز آموزش هاى مذهبى را نیز در برنامه درسى خود در نظر گرفته بود.

هجرت

همان گونه که اشاره شد امام موسى صدر براى نخستین بار در سال ۱۹۵۵م به لبنان مسافرت کرده، با اقوام خود در صور و شحور و معرکه آشنا شد. آن زمان هنوز زعیم بزرگ شیعه آیت‏ اللَّه سید عبد الحسین شرف ‏الدین در قید حیات بود و توسط آن مرحوم نبوغ و مزایا و قدرت رهبرى او براى شیعیان آن سامان در مجالس و محافل مختلف بازگو گردید و بر عام و خاص معلوم گشت که فقط موسى صدر شایستگى و قابلیت زعامت شیعیان لبنان را – پس از وفات آیت‏ اللَّه شرف ‏الدین – خواهد داشت.

در اواخر سال ۱۹۵۹م (۱۳۳۸ش) بعد از وفات زعیم مصلح و عظیم ‏الشأن آیت‏ اللَّه سید عبد الحسین شرف‏ الدین طبق وصیت ایشان و به دعوت شیعیان لبنان که با ارسال نامه ‏اى، از سید موسى صدر درخواست نمودند، به آن دیار هجرت نماید و زعامت شیعیان را به عهده بگیرد و این دعوت با تأیید و تأکید آیت‏ اللَّه العظمى بروجردى همراه شد، امام موسى صدر به لبنان قدم نهاد و در شهر صور رحل اقامت افکند و بى‏ درنگ بعد از ورود و از‌‌ همان روزهاى نخستین فعالیتهاى همه جانبه خود را آغاز کرد و این فعالیت‌ها آن قدر دامنه ‏اش گسترده شد که حیات سیاسى، اجتماعى و اقتصادى جنوب لبنان و شیعیان را تحت تأثیر عمیق خود قرار داد به گونه ‏اى که به جرأت مى‏ توان لبنان را به دو برهه تاریخى تقسیم نمود: بخش اول قبل از ورود امام موسى صدر و بخش دوم بعد از آمدن ایشان. کما اینکه کاردینال فرانس کونیگ (اسقف اعظم اتریش) به امام چنین گفت: «عالى جناب! من راجع به شما زیاد شنیده ‏ام! ایمان دارم که مى ‏توان تاریخ لبنان را به دو دوره کاملا مجزا تقسیم نمود: دوران قبل از موسى صدر و دوران موسى صدر.» (۹)