مضمون اصلی زیارت عاشورا ولایت و برائت است

جلسه دوم تفسیر تاریخ مند زیارت عاشورا، با سخنرانی حجت الاسلام سید فرید حاج سید جوادی در مؤسسه امام موسی صدر برگزار شد.

در این جلسه بعد از قرائت زیارت عاشورا توسط محمدحسین محمودیان، حاج سید جوادی، بعد از مرور مباحث جلسه اول، به ادامه ارایه مباحث پرداخت. وی با اشاره ای کوتاه به روند شکل گیری جنبش های اجتماعی مانند علویان و کیسانیان و زیدیان، به بررسی رسانه زیدیه پرداخت. رساله ای که با متن موسوم به خطبه منای امام حسین شباهت محتوایی دارد و به گفته حاج سید جوادی، اعتبار سندی خطبه منا، ضعیف است. چرا که تا قرن ده در کتب مرجع وجود ندارد و ناقل آن، به زیدیه منتسب است. در حالی که محتوای آن با سایر مطالب نقل شده از زید بن علی و کنش های او همخوان و هماهنگ است.

حاج سید جوادی در ادامه به بررسی مضمون این رساله پرداخت و گفت: این رساله چهار مضمون اصلی دارد: مضمون اول، مسئولیت تاریخی و شرعی علماست. یعنی حفاظت از دین الهی و معارف و مناسک و آداب و عبادات و اینها وظیفه علماست. مضمون دوم، امر به معروف و نهی از منکر و مرکزیت این فریضه نسبت به دیگر فرایض است و با این فریضه است که همه چیز اقامه می‌شود. مضمون سوم نقد تند علمای سوء هست، یعنی علمای بدکرداری که با دستگاه بنی امیه همراه شدند. دستگاه بنی امیه تفاسیر ایدئولوژی که مؤید خودش باشد را می ساخت و برخی با این روند همراهی می کردند. این تعبیر به این دسته اشاره دارد. در دوران معاصر ما تعبیر علمای درباری را در ادبیات انقلابی داشتیم. در ادبیات سنتی هم تعبیر آخوند اوقافی را داریم. یعنی کسانی که از اوقاف تغذیه می کنند و چون اوقاف حکومتی شده بود، این افراد در حقیقت حقوق بگیر حاکمیت هستند. چون حاکمیت اداره این مراکز را به افرادی می داده که در برابر حکومت ساکت بودند و موضع انتقادی نداشتند.  تعبیر علمای سوء نیز به نوعی شبیه به این تعابیر است. در این رساله فرازهای تندی علیه آنان وجود دارد و مضمون آخر مشروعیت قیام و دعوت امت به یاری و احیای کتاب و سنت است. در مجموع، بیان مسئولیت، فلسفه سیاسی امر به معروف نهی از منکر، توبیخ و هجو علمای سوء و در پایان، بیانیه سیاسی و دعوت به تقابل نظامی مضامین این رساله است.

وی ادامه داد: فضای جامعه در آن زمان، فضای انقلابی و تهییج بدنه اجتماعی و نخبگان برای به میدان آوردن آنان بود. این جریان تا حدی در این کار موفق بود و موفق می شود در نیمه دوم قرن سوم در طبرستان حکومتی شکل دهد. البته توسط نوادگان امام حسن، موسوم به بنی الحسن. چرا که عباسیان بعد از به قدرت رسیدن در اتئلاف با بنی الحسن خیانت می کنند و دست به قلع و قمع آنان می زنند. در نتیجه بنی الحسن به زیدیان متمایل می شوند و امامان زیدیه از مقطعی به بعد از سادات حسنی هستند.

وی در ادامه به بحث در مورد مضمون زیارت عاشورا پرداخت و گفت: زیارت عاشورا سیاسی مشروعیت سیاسی و دیگریِ خودش را تعریف می کند و نحوه اقدام علیه آن را هم مشخص می کند. نحوه اقدامش چیست؟ لعن. نحوه اقدام در زیارت عاشورا، قیام نیست. یعنی زیارت عاشورا زیارت قیام نیست. انتظار قیامی را می‌کشد که با «امام منصور من اهل بیت محمد و آل محمد» می رسد. ولی نمی گوید الان این کار را کنیم. می گوید خدایا این را به من روزی کن و من از این اتفاقی که در آینده رخ می دهد محروم نمانم. مضمون مشترک پرتکرار این زیارت لعن و سلام است.

وی افزود: آن زمان هنوز جامعه به جایی نرسیده که امام بخواهد پیروانش را برای در دست گرفتن حکومت دعوت کند. از زیارت عاشورا این عمل استنباط نمی شود. در حالی که از رساله امام زید این برداشت صورت می گیرد.

منبع زیارت عاشورا

حاج سید جوادی در مورد منبع و سند زیارت عاشورا گفت: از زیارت عاشورا چهار نقل داریم که از دو شخص واحد آمده است. در دو کتاب کامل الزیارات و مصباح المتهجدین. این نقل ها هر کدام ضعف هایی دارند و همه به امام باقر علیه السلام منصوب می شوند. به جز اینها ما نقل معتبری داریم که این اشکالات سندی را ندارد و از سوی صفوان بن مهران  نقل شده که در حضور امام صادق بحثی شکل می‌گیرد و امام می فرماید زیارت کنید و این زیارت قرائت می شود و بعد امام آن را تأیید و در مورد ثواب آن صحبت می کند.

وی افزود: از روش های کسب حجت از معصومین قول و فعل و تقریرشان است. یعنی در حضورشان کاری انجام شود و ائمه آن را با کلام و یا سکوت تأیید ‌کنند. در اینجا بیشتر از سکوت است و تأیید می‌کنند. آیت الله شبیری بر اساس این روایت سند زیارت عاشورا را معتبر می‌دانند.

وی ادامه داد: به طور کلی اخبار الطوال، یعنی متنی که طولانی است، احتمال اینکه نقل های مختلف بر اثر خطای حافظه دچار اختلاف باشند، وجود دارد. لذا در نقل‌ها ممکن است چند جمله ای تفاوت باشد. این تفاوت با اینکه بگوییم متن از معصوم صادر نشده، متفاوت است. حتی می توان احتمال داد فرازهای پایانی این زیارت در ابتدا ساده تر و کلی تر بوده و به تدریج در طول زمان واضح تر و آشکارتر گفته شده است.  نقلی که از امام باقر به ما رسیده این است که این زیارت از پدرشان رسیده و به رسول الله می رسد. و این مضمون درباره اینکه ابراز ارادت به اباعبدالله قدیمی باشد هست، خصوصاً که هیچ رد و نامی از بنی العباس در آن نیست. یعنی مشخصاً این متن مروبط به دوران بنی امیه است. این خود، دلیل خوبی است برای اینکه متن متأخر نیست و اگر متقدم باشد، می توان گفت اگر خلاف بود باید نقل هایی هم علیه آن می داشتیم. نه تنها مناقشه یا تکذیب نداریم، بلکه خبر خوب تأییدی هم داریم و هیچ متن دعایی از جهت غنای اعتبار به این حد نمی رسد.

وی در مورد مناقشه کنندگان سندیت زیارت عاشورا گفت: در مورد کسی که در این موضوع مناقشه می کند، در ابتدا اطمینان حاصل کنید، نیت و نقد او خیراندیشانه است. گاهی افراد مثلا با کلیت لعن مشکل دارند، و بعد دنبال نتیجه ای از روش اعتبارسنجی می روند. در حالی که اعتبارسنجی را باید بدون سوگیری انجام داد.

وی ادامه داد: بسیاری از مواردی که می شنویم از قرن هشتم  و به ویژه از قرن دهم به بعد پیدا شده اند. یعنی بعد از دوران صفویه به خاطر شکل گیری سنت روضه نویسی. بعد از کتاب روضه شهدای کاشفی،  سنتی شکل می گیرد که وقایع عاشورا را مدام شرح و بسط می دهند و سعی بر دراماتیزه کردن آن می کنند. اوج این جریان دوران قاجاریه است که برای نمایشی شدن این واقعه موارد زیادی به آن اضافه شده است. مانند طلب کردن آب برای علی اصغر که اعراب به او عبدالله رضی می گویند. این موارد برای رقت انگیز شدن واقع عاشورا استفاده شده است. به طور کلی تم عاشورا در دوره صفویه تا قاجاریه بیشتر حزن است. از دهه 30 و بخصوص 40 شمسی است که فاجعه عاشورا به حماسه عاشورا تبدیل می شود. کتاب حماسه حسینی در آن دوران دقیقا با همین ادبیات شکل گرفته است. چرا که جامعه به تفسیر و صورت بندی جدیدی نیاز داشت. چنین تغییر رویکردهایی در طول تاریخ بارها رخ داده است.

ولایت و برائت، دو مضمون اصلی زیارت عاشوراست

وی افزود: در زیارت عاشورا ولایت و برائت بسیار پررنگ است و بعد از آن حاوی سلام و لعن و مقداری دعا در حق خود است، با این مضمون که خدایا من را عاقبت بخیر کن و مرا «محیای محیا محمد و آل محمد و آل محمد و مماتی ممات محمد و آل محمد.» به این معنی که با اهل بیت همراه باشیم و در این همراهی عاقبت بخیر شویم و توفیق پیدا کنیم با امامی از همین خاندان خونخواه باشیم.

وی ادامه داد: خونخواهی مضمون مهمی است که در زیارت عاشورا مقام بالایی دارد، از همان ابتدای زیارت که گفته می شود «السلام علیک یا ثارالله و ابن ثاره»، و مقام بالایی به آن می دهد و می گوید: کسی که خونخواه توست، خداست و خونخواه پدرت نیز خداست و اگر ما این کار را می‌کنیم در واقع در اطاعت و انتصال امر الهی است. خدا می‌خواهد خونخواه تو باشد و این خونخواهی فقط حق فردی و خانوادگی نیست، این خونی که برای خدا ریخته شده، پس خون خواه تو خداست. ما هم این خون را مطالبه می‌کنیم.

وی در مورد عبارات سلام در ابتدای زیارت عاشورا گفت: قبلا تکریم مخصوص افرادی بوده که صاحب قدرت و شوکت و ثروت بوده اند. افراد مقابل آنان کرنش و تواضع می کردند. در اینجا اما این سلام ها تواضع و کرنش در برابر امامی است که نه زی شوکت است و نه نه ذی قدرت. بلکه منشأ هدایت و محور ولایت ماست.  

در ادامه حاج سید جوادی به توضیح مفهوم «ولا» پرداخت: در جامعه عرب نهادی به نام ولا وجود داشته که یک عرب به طور طبیعی خیلی خوب آن را می شناخت و ربطی به اسلام هم ندارد. این نهاد مانند نهاد شهروندی امروز ماست. امروز ما معنای تابعیت کشوری را می فهمیم. یعنی فرد تابع قوانین و مورد حمایت دولت است. در اینجا فرد از قوانین دولتش اطاعت می کند ولی دولت تایع فرد نیست، بلکه حامی اوست. در واقع رابطه دوسویه نامتقارنی وجود دارد.

وی ادامه داد: رابطه عبد و مولا هم به این شکل است. به عبد هم مولا گفته می شود. به مجموعه بندگان آزاد شده، موالی که جمع مولاست، می‌گفتند. وقتی گفته می شود این ها موالی ما هستند، یعنی این ها بندگان ما بودند که آزاد شدند. اثر آزاد شدن این بوده که ولایی بین بنده آزاد شده و مولایش شکل می گرفته که وظیفه داشته از مولایش حمایت کند. برای مثال اگر مولا مرتکب جرمی می شد که مقتضی دیه بود، این بنده وظیفه داشت کمک مالی کند. کما اینکه دیگر اولیا، یعنی برادر و عمو و برادرزاده‌ها هم این وظیفه را داشتند. یعنی با آزاد کردن بنده او نزدیک به کسانی که با اون رابطه ولا دارند قرار می گیرد. یک رابطه متقارنی هم وجود داشت که شامل «المؤمنون والمؤمنات بعضهم اولیاء بعض» می شد، یعنی افراد جامعه هم رابطه ولا با هم دارند و همدیگر را حمایت و پشتیبانی می‌کنند. اینجا هیچ برتری نیست و رابطه متقارن بین آحاد جامعه ایمانی است. این ولای عرضی ساختار افقی جامعه را شکل می دهد.

وی افزود: رابطه ولا عمودی نیز وجود دارد که با امام است. یعنی آحاد قبیله با همدیگر رابطه ولا عرضی و با شیخ قبیله رابطه عمودی داشتند و او جایی داوری می کرده و اقتداری داشته است. ولایت ائمه از این مفهوم استعاره گرفته شده. رابطه ای را که افراد جامعه می شناختند مبنا قرار دادند و یک ولای ایمانی تعریف شده که در قرآن به وضوح می شود دید که چگونه این ولایت ایمان شکل می گیرد و در سیر تاریخی مرحله به مرحله پیشرفت می کند تا به این نهایت می رسد که پیامبر می گوید ولایی که من با شما دارم حالا علی این ولا را دارد.

وی بیان کرد: زیارت عاشورا تاکید بر این نکته است که این ولایت در اثر سقیفه و خلفا و بنی امیه از دست رفته است. یعنی صدمه‌ای که جامعه مؤمنین خورده این است که این رابطه ولایی به هم خورده، هم ولای عرضی تا حدی مخدوش شده و از آن مهم‌تر جایگاه کانون ولا از بین رفته است. زیارت عاشورا در صدد بازگرداندن این جایگاه ولایت است و تا این امر شکل نگیرد، حتی اگر حکومت در یک کنش قهرآمیز به دست بیاید، مشکلات دوران حکومت امیرالمومنین تکرار می شود.

تفاوت حکومت ائمه با سایر حاکمان

وی تصریح کرد: ائمه نه اینکه نخواهند حکومت را در دست بگیرند ولی حکومت جامعه ای را می خواستند که این ولا را  پذیرفته است. این ولایت امری اختیاری است. یعنی خداوند تکلیف کرده است اما آدم ها می توانند این التزام را بپذیرند که امتصال امر الهی کرده باشند و می توانند نپذیرند. یعنی مجازند به این این کار. ولایت تکلیف است و اگر این تکلیف در جامعه از سوی مردم به حدی از پذیرش برسد، امام منصوص الهی به اقتداری می رسد. اقتدار و نه قدرت.  اقتدار یعنی اراده ای که نسبت به آن پذیرش وجود دارد نه اینکه با زور تحمیل شود. اگر به این حد رسید امام می تواند قدرت را با گروهی که بینشان مشروعیت و مقبولیت دارد در اختیار بگیرد. سپس بقیه جامعه هم از آنان تبعیت می‌کنند. بقیه جامعه همان اعتقاد را ندارند اما از این جهت که این قدرت امنیت را فراهم و جامعه را اداره می کند، با آن همراه می شوند. تا امام به اشباع اجتماعی نرسد نمی خواهد قدرت را به هر قیمتی به دست بگیرد و بعد با استفاده از گروهی محدودی که اجیر می شوند و با زور حکومتش را حفظ کند؛ همان کاری که بنی عباس کردند.

وی افزود: ادبیات زیارت عاشورا نشان می دهد آن زمان مرحله ای است که هنوز باید ولایت شکل بگیرد و قوام پیدا کند. زمان ظهور هم زمانی است که این ولایت شکل بگیرد یا حداقل در آستانه‌اش باشیم. یعنی امام زمان زمانی می آید که ما امام را برای عدالت نخواهیم. نه اینکه امام عدالت نمی آورد، اما امام را برای این بخواهیم که به تکلیف الهی عمل کرده باشیم. نه اینکه صرفا دنبال محقق شدن مطالبات خود باشیم.

 حاج سید جوادی در مورد اقتدار و ولایت پیامبر و مقایسه آن با زمان ائمه گفت: برای رسول الله موقعیت خاصی فراهم شد. ایشان وارد یه شهری می شود که مشکلات اجتماعی بسیاری داشت و ورود رسول الله حلال آن مشکلات بود و این سرمایه اجتماعی بسیار بزرگی برای ایشان ایجاد کرد و اقتدار و مشروعیتی فراهم کرد. ولی بعد از ایشان دوباره اختلافات بالا گرفت.

کم کاری شیعیان در ترویج مکتب اهل بیت

وی در ادامه به نقد اجتماعی شیعیان پرداخت: بررسی تاریخ رسول الله آموزه های بسیاری دارد و به نظرم ما شیعیان تقریبا هیچ کاری نکردیم و هیچ اثر فاخری در این زمینه ندیدم. اهل سنت کارهایی کرده اند که با ادبیات الهیات سیاسی شیعه تفاوت دارد. واقعیت این است که ما موالیان خوبی برای اهل بیت نیستیم. ما موالی ای هستیم که همیشه طلبکاریم از آنان. در زیارت هایمان همیشه حاجت داریم و کار خاصی برای ائمه نمی کنیم. یعنی زیست ما مروج مکتب اهل بیت نیست. برای مثال، معروف است که ارامنه در صنوف مختلف افرادی قابل اعتماد هستند و یک خوشنامی برای خودشان ایجاد کرده اند. آیا ما شیعیان توانسته ایم چنین کاری را برای اهل بیت کنیم؟ یعنی مردم وقتی بفهمند کسی شیعه است بگویند حتما قابل اعتماد است؟ اگر ما موالی خوبی بودیم باید اینطور می بودیم لذا ما یاران اهل بیت نیستیم. ما در حقیقت بار اهل بیت هستیم  و همیشه انتظار داریم که برای ما کاری کنند. این جذب دیگران در روایات ما هم ذکر شده. توصیه شده به اینکه در بین دیگر مردم حاضر شوید و برای نزدیکی و مودت تلاش کنید.

امام موسی صدر، نمونه بارز اعتباردهی به شیعه

وی افزود: نمونه بارز این تأثیر و حضور اجتماعی امام موسی صدر است. امام موسی صدر زمانی که وارد لبنان می شود شیعیان آنجا هیچ عزت و قدرتی ندارند. در سیاست وزنی ندارند. امام موسی صدر کمتر از بیست سال در لبنان هستند. بعد از بیست سال شیعیان به عزت رسیدند؛ مشخص است که از این فرد که این اثر را گذاشته است تبعیت می کنند.  برای ترویج دین لازم است که جامعه سالمی ایجاد کنیم و رابطه ولا عرضی فراگیر شود. یعنی اهل جامعه را مانند برادر خود ببینیم. این رابطه در زمان وقوع واقعه عاشئرا نیز وجود نداشت. اگر مؤمنین به هم پیوسته بودند نمی ترسیدند از اینکه به یاری امام  بروند و پشتشان خالی شود. اگر بدانیم همه حمایت می کنند، امکان کنشگری تقویت می شود.

وی در پایان گفت: آن چیزی که زیارت عاشورا تعلیم می دهد، هنوز مسئله ماست. و هنوز ما از عهده این مسئله بر نیامدیم. به نظر بنده الهیات سیاسی اجتماعی شیعه هنوز همین زیارت عاشوراست و باید درصد تحقق و به اوج رساندن همین باشیم و اگر به آن نقطه کمال و مطلوبش برسیم مقدمات ظهور نیز فراهم می شود.

بیشتر بخوانید:

جریان های اجتماعی منتهی به واقعه عاشورا

مبارزه در زیارت عاشورا لعن و برائت است، نه قیام