دوره های آموزشی و سیر مطالعاتی, دوره های آموزشی و سیر مطالعاتی
برای گفت‌وگو لازم نیست هم‌عقیده باشیم
اولين جلسه همخوانی کتاب «راهی جز گفت‌وگو نیست» با حضور دکتر رسول رسولی‌پور، به همت کانون گفت و گوی مؤسسه امام موسی صدر، سه شنبه، 5 آبان در محل مؤسسه برگزار شد.
در این جلسه رسولی پور، نویسنده کتاب، درباره موانع گفت و گو صحبت کرد. مهمترین مطالب مطرح شده در این جلسه به طور خلاصه شامل این موارد است:
۱. جایگاه گفت‌وگو در اندیشه و سیره امام موسی صدر
- امام موسی صدر به‌عنوان الگویی برای گفت‌وگو: سخنران، سیره عملی امام موسی صدر در حدود بیست سال حضور ایشان در لبنان را نمونه‌ای برجسته از رویکرد گفت‌وگویی در میان عالمان دینی معرفی کرد.
- عبور از رویکرد انحصارگرایانه: به گفته سخنران، در بخش مهمی از تاریخ ادیان، گفت‌وگو با پیروان دیگر ادیان بیشتر با هدف هدایت، تبلیغ یا اثبات برتری باورهای خود انجام می‌شد؛ اما امام موسی صدر به‌جای تخریب و توهین به طرف مقابل، رویکردی مبتنی بر ارتباط و مواجهه سازنده داشت.
- تداوم سنت گفت‌وگویی اهل‌بیت: سخنران، شیوه امام موسی صدر را ادامه سنت گفت‌وگوی منطقی و اقناعی امام صادق(ع) و امام رضا(ع) دانست؛ سنتی که در آن، اختلاف عقیده مانع شنیدن سخن دیگری نمی‌شد.
- ضرورت گفت‌وگو در شرایط امروز: گفت‌وگو صرفاً موضوعی تشریفاتی یا مهارتی لوکس نیست، بلکه ضرورتی اجتماعی و سیاسی برای مواجهه با اختلاف‌ها و کاهش خشونت است.
۲. تعریف گفت‌وگو و تفاوت آن با بحث و مجادله
- گفت‌وگو فراتر از تبادل کلمات است: سخنران با اشاره به دیدگاه متفکرانی مانند مارتین بوبر، گفت‌وگو را نوعی ارتباط اصیل و وجودی میان انسان‌ها دانست؛ ارتباطی که در آن، طرفین یکدیگر را موجوداتی مستقل و ارزشمند به رسمیت می‌شناسند.
- تفاوت گفت‌وگو با رقابت کلامی: در مجادله، هر طرف ممکن است در پی اثبات برتری خود، شکست‌دادن دیگری یا تحمیل دیدگاه خویش باشد؛ اما در گفت‌وگو، هدف اصلی ایجاد فضایی برای فهم متقابل است.
- رابطه «من ـ تو»: در نگاه بوبر، دیگری نباید به ابزاری برای رسیدن به هدف یا موضوعی برای کنترل و قضاوت تبدیل شود. گفت‌وگو زمانی شکل می‌گیرد که انسان، طرف مقابل را به‌عنوان یک «تو» و نه یک «آن» در نظر بگیرد.
- فهم همراه با پاسخ و مسئولیت: با اشاره به دیدگاه میخائیل باختین، سخنران توضیح داد که فهم واقعی صرفاً شناخت ذهنی دیگری نیست؛ بلکه باید به واکنش، کنش یا تغییری در فرد منجر شود.
- معنا در ارتباط شکل می‌گیرد: گفت‌وگو فرایندی است که در آن معنا تنها در ذهن یک فرد ساخته نمی‌شود، بلکه در فضای میان افراد و از طریق ارتباط آنها شکل می‌گیرد.
۳. موانع اصلی شکل‌گیری گفت‌وگو
- تعصب و جزم‌اندیشی: پافشاری بر باورهای شخصی و ناتوانی در بازنگری آنها، امکان شنیدن و فهم دیدگاه مخالف را کاهش می‌دهد.
- شیءانگاری دیگری: وقتی طرف مقابل به ابژه‌ای برای تحلیل، کنترل یا تغییر تبدیل شود، رابطه انسانی و اصیل میان دو طرف شکل نمی‌گیرد.
- پیش‌داوری‌های بسته: به باور سخنران، گفت‌وگو مستلزم آن است که افراد پیش‌فرض‌های خود را به حالت تعلیق درآورند و اجازه دهند طرف مقابل خود را آن‌گونه که هست معرفی کند.
- سلطه و نابرابری قدرت: هنگامی که یک طرف از موضع برتری سخن می‌گوید و دیگری را به رسمیت نمی‌شناسد، زمینه گفت‌وگوی برابر از میان می‌رود.
- ترس از دیگری: تصور دیگری به‌عنوان فردی بیگانه، خطرناک یا غیرقابل‌اعتماد، مانع برقراری ارتباط می‌شود.
- ناآگاهی از ناآگاهی خود: سخنران با اشاره به اندیشه سقراط، توضیح داد که فرد باید بداند چه چیزهایی را نمی‌داند؛ در غیر این صورت، جهل خود را با دانایی اشتباه می‌گیرد.
- تفاوت در زبان و چارچوب‌های فکری: اختلاف در مفاهیم، شیوه‌های ادراک و روش‌های استدلال ممکن است باعث شود افراد تصور کنند در حال گفت‌وگو هستند، درحالی‌که از چارچوب‌های متفاوتی سخن می‌گویند.
- محدودیت‌های ذاتی گفت‌وگو: سخنران سه محدودیت را مطرح کرد: ناتوانی در بیان کامل همه تجربه‌ها، دشواری فهم تجربه‌ای که خود آن را زیست نکرده‌ایم و محدودیت امکان دستیابی به توافق درباره همه اختلاف‌ها.
۴. شرایط و الزامات شکل‌گیری گفت‌وگوی مؤثر
- به‌رسمیت‌شناختن دیگری: پذیرش حق حضور، سخن‌گفتن و متفاوت‌بودن طرف مقابل، نخستین شرط گفت‌وگوست.
- ایجاد اعتماد: طرفین باید امکان بیان صادقانه دیدگاه‌های خود را داشته باشند و از ابتدا یکدیگر را به فریب‌کاری متهم نکنند.
- فراهم‌کردن فرصت برابر برای بیان دیدگاه‌ها: هر فرد باید فرصت کافی داشته باشد تا باورها و دغدغه‌های خود را بدون ترس از تحقیر یا خودسانسوری بیان کند.
- گشودگی در برابر تفاوت‌ها: گفت‌وگو زمانی آغاز می‌شود که افراد تفاوت را تهدید تلقی نکنند و برای شناخت دیدگاه‌های متفاوت آمادگی داشته باشند.
- ایجاد زبان و زمینه مشترک: طرفین باید چارچوب و زمینه‌ای را که در آن درباره موضوع سخن می‌گویند، روشن کنند تا از سوءتفاهم جلوگیری شود.
- پذیرش خطاپذیری: هر فرد باید احتمال اشتباه‌بودن برداشت‌ها و داوری‌های خود را بپذیرد.
- تعلیق داوری و آزادی نقد: امکان بازنگری در پیش‌فرض‌ها و نقد دیدگاه‌ها باید در فرایند گفت‌وگو حفظ شود.
- فهم صادقانه دغدغه‌های طرف مقابل: شناخت تاریخ، تجربه‌ها و زمینه‌های فکری دیگری به ایجاد همدلی و برقراری ارتباط کمک می‌کند.
۵. آیا گفت‌وگو میان مخالفان سرسخت امکان‌پذیر است؟
سخنران با طرح اختلاف میان طرفداران مذاکره و طرفداران جنگ، این پرسش را مطرح کرد که آیا گفت‌وگو میان افرادی با دیدگاه‌های کاملاً متضاد امکان دارد یا خیر.
مهمترین نکات این بخش عبارت بودند از:
- توافق، شرط موفقیت گفت‌وگو نیست: هدف گفت‌وگو لزوماً تغییر عقیده طرف مقابل یا رسیدن به توافق نهایی نیست؛ بلکه فراهم‌کردن امکان بیان و فهم متقابل است.
- نباید دیگری را مجبور به تغییر هویت کرد: هر طرف باید بتواند با باورها، نمادها و هویت خود وارد گفت‌وگو شود، بدون آنکه ناچار به پنهان‌کردن یا انکار آنها باشد.
- شناخت دغدغه‌های طرف مقابل ضروری است: برای گفت‌وگو با مخالفان جدی، باید منطق فکری، نگرانی‌ها و زمینه‌های تاریخی و اعتقادی آنان را شناخت.
- همدلی به معنای تأیید نیست: می‌توان نگرانی‌های دیگری را درک کرد، بی‌آنکه با تمام دیدگاه‌های او موافق بود.
- تغییرهای کوچک نیز ارزشمندند: به اعتقاد سخنران، اگر گفت‌وگو به تعدیل بخشی از مواضع افراطی منجر شود، دستاورد مهمی حاصل شده است؛ حتی اگر اختلاف‌ها همچنان باقی بمانند.
- تجربه‌های تاریخی، امکان تغییر را نشان می‌دهند: سخنران با اشاره به نمونه‌هایی از آشتی و بخشش پس از جنگ و خشونت، از جمله تجربه‌هایی در ایرلند شمالی و رواندا، بر امکان عبور از دشمنی‌های عمیق تأکید کرد.
۶. نقش آموزش و فرهنگ در تقویت گفت‌وگو
- ضعف آموزش گفت‌وگو: در بخش پایانی، یکی از حاضران تأکید کرد که بسیاری از افراد با وجود تحصیلات دانشگاهی، مهارت لازم برای گفت‌وگو را ندارند.
- اهمیت مدرسه و دانشگاه: مراکز آموزشی باید به محیط‌هایی برای تمرین شنیدن، بیان دیدگاه، پذیرش تفاوت و گفت‌وگوی بدون تحقیر تبدیل شوند.
- تأثیر خانواده و جامعه: پیش‌داوری‌ها و تعصب‌هایی که در خانواده، نظام آموزشی و فضای اجتماعی شکل می‌گیرند، می‌توانند مانع گفت‌وگو شوند.
- ضرورت تمرین عملی: آموزش گفت‌وگو نباید به تعریف مفاهیم و بیان اهمیت آن محدود بماند؛ افراد باید مهارت‌های لازم را در مواجهه با مخالفان واقعی تمرین کنند.
- گسترش فرهنگ مدارا و بخشش: تجربه‌های تاریخی مطرح‌شده در نشست نشان دادند که حتی پس از درگیری‌های شدید نیز می‌توان برای کاهش خصومت و ایجاد رابطه‌ای تازه تلاش کرد.
جمع‌بندی
- گفت‌وگو صرفاً تبادل اطلاعات یا رقابت برای اثبات حقانیت نیست؛ بلکه نوعی ارتباط انسانی مبتنی بر شنیدن، فهم متقابل و به‌رسمیت‌شناختن دیگری است.
- تعصب، پیش‌داوری، سلطه، ترس و ناتوانی در پذیرش خطاپذیری از مهمترین موانع گفت‌وگو هستند.
- موفقیت گفت‌وگو الزاماً به معنای توافق نیست؛ ایجاد امکان ارتباط، کاهش خصومت و تعدیل مواضع نیز دستاوردهای مهمی به شمار می‌روند.
- آموزش و تمرین گفت‌وگو در خانواده، مدرسه، دانشگاه و جامعه برای نهادینه‌شدن این فرهنگ ضروری است.
- سیره امام موسی صدر نمونه‌ای عملی از مواجهه با تفاوت‌ها و حفظ ارتباط با دیگران، بدون توهین و تخریب، معرفی شد.
این برنامه قرار است در دو جلسه دیگر نیز برگزار شود.