همایش و نشست
روایتی از اندیشه‌ای که همچنان محل گفت‌وگوست
نشست نقد و بررسی کتاب میریام در شهر رشت با حضور جمعی از اهل فرهنگ برگزار شد. معصومه جوادی نسب، نویسنده و پژوهشگر و دکتر سید هاشم موسوی، استاد مردم شناسی دانشگاه گیلان و حمید قزوینی، تدوینگر کتاب و پژوهشگر حوزه تاریخ شفاهی، در این برنامه که به همت نهاد کتابخانه های عمومی استان گیلان در کتابخانه مرکزی رشت برگزار شد، حضور داشتند.
روایتی از نزدیک‌ترین حلقه زندگی امام موسی صدر
«میریام» حاصل گفت‌وگوهای مفصل حمید قزوینی با رباب صدر، خواهر امام موسی صدر است؛ زنی که نه‌فقط از نزدیک‌ترین اعضای خانواده امام موسی صدر، بلکه از همراهان او در بخشی مهم از فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی‌اش در لبنان بوده است.
رباب صدر در نوجوانی به لبنان رفت و در ادامه، مسئولیت بخشی از فعالیت‌های اجتماعی و آموزشی مرتبط با زنان و دختران را برعهده گرفت. از همین رو، خاطرات او تنها روایتی خانوادگی از امام موسی صدر نیست؛ بلکه دریچه‌ای به جامعه لبنان، مناسبات اجتماعی و مذهبی آن، فعالیت‌های مؤسسات امام موسی صدر و نیز تجربه زنی ایرانی است که بخش عمده زندگی خود را در لبنان گذرانده است.
در ابتدای نشست معصومه جوادی نسب درباره کتاب صحبت کرد. وی یکی از ویژگی‌های مهم کتاب را درهم‌تنیدگی دو روایت دانست: روایت زندگی رباب صدر و روایت امام موسی صدر. به گفته او، در بسیاری از بخش‌های کتاب حتی آنجا که پرسش متوجه زندگی خود رباب صدر است، او از تمرکز بر خویش پرهیز می‌کند و بار دیگر سخن به برادر، فعالیت‌های اجتماعی و وقایع لبنان بازمی‌گردد.
او ابراز امیدواری کرد که خاطرات و فعالیت‌های مستقل رباب صدر نیز در آینده با جزئیات بیشتری ثبت و منتشر شود؛ به‌ویژه تجربه زنی که در سن کم وارد محیطی متفاوت شد و بعدها نقشی مؤثر در شکل‌گیری و ادامه فعالیت‌های آموزشی و اجتماعی برادر در لبنان ایفا کرد و میراث او را ارتقا داد.
وی ادامه داد: با کمک پرسش های آقای قزوینی ما تصویری روشن از شرایط حضور و آغاز فعالیت امام موسی صدر در لبنان به دست می آوریم. اهمیت این روایت این است که از زبان فردی نزدیک به او بیان می شود. کسی که در دوران آغاز فعالیت ها و چالش های پیش رو، همراه و حاضر بوده است. ماحصل این کوشش‌هایی این بوده است که بعد از ۲۰ سال اتفاقات مثبتی در لبنان برای جایگاه زنان رخ می دهد و با وجود اینکه ایشان ربوده می شوند و بعد جنگ های داخلی نیز آغاز می شود، اما با تلاش رباب خانم این فعالیت ها متوقف نمی شود.
وی افزود: من به واسطه فعالیت های پژوهشی دیگر متوجه شدم امام موسی صدر این نگاه و دغدغه نسبت به نقش اجتماعی زنان را پیش از حضور در لبنان داشته است: حدود سال ۱۳۳۷ خانم مهرانگیز دولتشاهی جمعیت راه نو را را وِیژه بانوان در تهران ایجاد کردند. و تصمیم گرفتند گروه ها را به مرجعیت و علمای قم نیز معرفی کنند. در دیداری بین این انجمن و نمایندگانی از حوزه قم، امام موسی صدر نیز حضور داشت که آن زمان هنوز به لبنان نرفته بودند. به روایت خانم دولتشاهی و بعد خانم فهمیه اکبر که ایشان هم در این جلسه حاضر بودند، رویکرد و نگاه امام موسی صدر بسیار برای بانوان جالب بوده است. به عنوان روحانی ای که زبان فرانسه می دانسته و نگاهی مترقی به زنان داشته است. تا زمان حضور در ایران هم نشریه مکتب اسلام را برای انجمن ارسال می کرده اند. تا زمانی که به لبنان رفتند و به گفته خانم اکبر، بسیار افسوس خوردند که ارتباط با ایشان را از دست دادند. همین نگاه و دغدغه را امام در لبنان و به کمک خواهرشان ادامه دادند و به اقداماتی عملی و اجرایی رسیدند.
از «برای برادر» تا «برای انسان»
ساختار کتاب نیز در این نشست مورد توجه قرار گرفت. فصل‌های کتاب با عناوینی همچون «برای برادر»، «برای مهربانی»، «برای امید»، «برای زندگی»، «برای صلح»، «برای آزادی» و «برای انسان» تنظیم شده‌اند؛ عناوینی که به گفته سخنرانان، با جهان فکری و عملی امام موسی صدر و رباب صدر پیوند دارند.
در نخستین بخش کتاب، ماجرای سفر امام موسی صدر به لیبی و ربوده‌شدن او بازخوانی می‌شود؛ سفری که پس از نزدیک به نیم قرن همچنان بی‌پاسخ مانده است. اما کتاب در این موضوع متوقف نمی‌شود و در ادامه به زندگی خانوادگی خاندان صدر، دوران کودکی و جوانی رباب صدر، مهاجرت او به لبنان، فعالیت‌های اجتماعی و تجربه سال‌های دشوار جنگ و بحران در این کشور می‌پردازد.
تاریخ شفاهی؛ حفظ صدا و شخصیت راوی
یکی از موضوعات مورد توجه در نشست، شیوه تدوین کتاب در چارچوب تاریخ شفاهی بود.
از ویژگی‌های کتاب «میریام» حفظ لحن و شیوه سخن گفتن راوی است. قزوینی در تدوین مصاحبه تلاش کرده است تکیه‌کلام‌ها، مکث‌ها و حتی لحظاتی را که راوی از ادامه یک موضوع خودداری می‌کند حفظ کند. از این منظر، خواننده صرفاً با اطلاعات تاریخی مواجه نیست، بلکه تا حدی با شخصیت و شیوه روایت رباب صدر نیز آشنا می‌شود.
پاورقی‌های توضیحی کتاب نیز از دیگر ویژگی‌های مورد اشاره بود؛ توضیحاتی که در همان صفحات، اطلاعات مورد نیاز درباره اشخاص، مکان‌ها و وقایع را در اختیار مخاطب می‌گذارد و خواننده را از مراجعه مداوم به بخش‌های دیگر کتاب بی‌نیاز می‌کند.
در نشست همچنین تأکید شد که دستیابی به چنین روایتی بدون شکل‌گیری اعتماد میان مصاحبه‌کننده و راوی ممکن نبوده است. فرایند گفت‌وگو با رباب صدر طی جلسات متعدد و سفرهای مکرر به لبنان شکل گرفته و در نهایت به اثری مفصل در حوزه تاریخ شفاهی انجامیده است.
بیش از هزار ساعت گفت‌وگو برای ثبت یک دوره تاریخی
حمید قزوینی در بخش دیگری از نشست درباره شکل‌گیری پروژه تاریخ شفاهی مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر سخن گفت.
وی توضیح داد که این پروژه از حدود سال ۱۳۸۹ و با پیشنهاد حورا صدر، دختر امام موسی صدر، آغاز شد. در طول این سال‌ها، پژوهشگران کوشیده‌اند با صاحبان خاطرات در ایران، لبنان و شماری از کشورهای دیگر گفت‌وگو کنند.
به گفته قزوینی، حاصل این فعالیت تا امروز بیش از هزار ساعت مصاحبه است؛ مجموعه‌ای که فقط به زندگی امام موسی صدر محدود نمی‌شود و بخش‌هایی از تاریخ روحانیت، تحولات اجتماعی لبنان، مقاومت و تاریخ معاصر منطقه را نیز در خود ثبت کرده است.
قزوینی همچنین گفت رباب صدر در آغاز چندان مایل به انجام مصاحبه‌ای درباره خودش نبود و نگرانی داشت که چنین کاری به خودستایی تعبیر شود. شرط اولیه او این بود که گفت‌وگو بیشتر درباره برادرش باشد. همین ویژگی در سراسر کتاب نیز مشهود است: حضور پررنگ امام موسی صدر در خاطرات خواهری که بخش مهمی از زندگی و فعالیت خود را در کنار پروژه اجتماعی او تعریف کرده است.
امام موسی صدر؛ گفت‌وگو به‌مثابه عمل
بخش مهم دیگری از سخنان مطرح‌شده در نشست به مفهوم گفت‌وگو و همزیستی در اندیشه و عمل امام موسی صدر اختصاص داشت.
سخنرانان تأکید کردند که گفت‌وگو برای امام موسی صدر صرفاً مفهومی نظری یا موضوعی برای سخنرانی نبود؛ او می‌کوشید آن را در مناسبات واقعی جامعه متکثر لبنان به کار گیرد. ارتباط مستمر با رهبران و پیروان ادیان و مذاهب مختلف، حضور در میان گروه‌های گوناگون اجتماعی و تأکید بر یافتن زمینه‌های مشترک، از نمونه‌های این رویکرد دانسته شد.
در نشست همچنین به حضور میدانی امام موسی صدر در میان مردم اشاره شد؛ حضوری که از دید سخنرانان یکی از دلایل شکل‌گیری ارتباط عمیق او با جامعه لبنان بود. رفت‌وآمد به شهرها و روستاها، نشستن بر سر سفره خانواده‌های عادی و حضور در کنار مردم هنگام بحران‌ها، بخشی از تصویری است که در خاطرات رباب صدر نیز به چشم می‌خورد.
در همین چارچوب، «انسان» یکی از کلیدواژه‌های اصلی برای فهم فعالیت‌های امام موسی صدر معرفی شد؛ رویکردی که در آن، اختلاف مذهبی یا اجتماعی نباید مانعی برای حفظ کرامت و برقراری ارتباط میان انسان‌ها باشد.
«میریام»؛ کتابی برای شناخت رباب صدر و لبنان
در پایان نشست تأکید شد که اهمیت «میریام» فقط در ارائه اطلاعاتی تازه درباره امام موسی صدر خلاصه نمی‌شود.
این کتاب همزمان می‌تواند منبعی برای شناخت رباب صدر، تاریخ اجتماعی لبنان، وضعیت زنان، روابط خانوادگی و اجتماعی، فعالیت‌های خیریه و آموزشی و پیچیدگی‌های جامعه چندمذهبی لبنان باشد.
از این منظر، «میریام» روایت یک زندگی فردی نیست؛ روایتی از چند دهه تاریخ اجتماعی و سیاسی است که از زاویه دید زنی بیان می‌شود که هم خواهر امام موسی صدر بوده و هم خود در بخش مهمی از تحولات اجتماعی لبنان حضور داشته است.
نشست رشت نیز با همین نگاه، فرصتی بود برای بازگشت به کتابی که به تعبیر حاضران، باید بیش از آنکه صرفاً معرفی شود، خوانده، پرسیده و نقد شود؛ چراکه کتاب‌ها با انتشار به پایان راه نمی‌رسند، بلکه از همین نقطه است که گفت‌وگو درباره آن‌ها آغاز می‌شود.