يادداشت
برداشتی از نگاه امام موسی صدر به قیام عاشورا
واقعه عاشورا از جمله رویدادهایی است که در طول تاریخ، نگاه‌های بسیاری را معطوف خود ساخته است. بخش مهمی از این نگاه به جنبه‌های عاطفی و بخشی به جلوه‌های حماسی آن پرداخته و شماری هم آن را تراژدی‌ای بزرگ دانسته‌اند. عده‌ای هم تلاش کرده‌اند از رهگذر بزرگداشت شهادت حسین‌ابن علی(ع)، پاداش معنوی برده و متاعی برای آخرت خود بسازند. به رغم تفاوتی که ظاهراً همه این‌نگاه‌ها با هم دارند، می‌توان حلقۀمشترکی میان آن‌ها دید که همان پدیدۀتاریخی دانستن عاشورا و خاتمه یافتن اصل حادثه و تبعات آن در دورۀمشخص تاریخی است.
در این میان تعداد انگشت شماری از اندیشمندان و مصلحان دینی و اجتماعی نیز بوده‌اند که سعی در الگوسازی از نهضت امام حسین(ع) و تطبیق آن با زمانه خود و حتی با همۀ زمان‌ها داشته‌اند. امام موسی صدر یکی از این جمع است که در مقام نظر و عمل، تلاش‌های ارزشمندی را نشان داده است.
امام صدر ضمن نقد عملکرد صاحبان قدرت و ثروت که با سوءاستفاده از نا آگاهی مردم، بی عدالتی عمیقی در همه حوزه‌ها ذیلِ مرزبندی‌های ناروای اجتماعی و سیاسی بر جامعه حاکم می‌کنند، سعی در اثبات این نگاه دارد که وجود خیر و شر دو جبهه ابدی و ازلی است و عاشورا و پيام‌های آن محدود به سال ۶۱ هجری و اوضاع حاکم بر آن دوران نبوده و اين حادثه می‌تواند الگويي برای همه نسل‌ها و گشاينده راه‌های نجات و آزادی بر روی همه امت‌ها (مسلمان و غيرمسلمان) باشد. (سفر شهادت، ص14، ص 38)
وی عاشورا را در پيوند با تاريخ قبل و بعد از خود مي‌داند و با همين نگاه آن را حلقه‌ای از حرکت تکاملي بشر قلمداد کرده و تصريح مي‌کند: «اين نبرد هميشگي برای اين است که آدمي بتواند با ارادۀکامل خود، از ميان خير و شر، يکي را انتخاب کند. و اين‌گونه است که سلسله پاينده ستيز ميان ستمکار و ستمديده کامل مي‌گردد… از اين‌رو، واقعۀ کربلا نبردی منفک و پديده‌ای يگانه در تاريخ نيست. البته حلقه‌ای ويژه است و به طور طبيعي با ديگر حلقه‌های تاريخ نبرد، تفاوت دارد و همچنان که اين حلقه با گذشته پيوند دارد، با آينده نيز در پيوند است.» (سفر شهادت، ص41)
از نظر امام صدر همه ستمگران در طول تاريخ در جبهه يزيد هستند و آنچه در اين روز به وقوع پيوسته، رسوا‌کننده جبهۀ ظالمان و اهل باطل است.( سایت مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر)
او معتقد است ما با عزاداری‌ها و برپایی مجالس سوگ، می‌کوشیم تا این واقعه را همچون رویدادی تازه تجربه کنیم… زیرا در کلام امام حسین(ع) بویی از گذشته نیست. و انسان را برای همیشه تاریخ وا می‌دارد تا هوشیار باشد… تا وقتی که نبرد ادامه دارد، دو جبهه متمایز نیز هست، و تا هنگامی که دو جبهه رهبران و پیروان خود را دارد، ما باید ببینیم در کدام جبهه هستیم؟(سفر شهادت، ص 41)
بالطبع در چنین اوضاعی باید نگاه قشری‌گرایانه گذشته اصلاح شود. او در همین مسیر با نقد رفتار شیعیان، جلسات سوگواری را کافي ندانسته و حسین(ع) را بی‌نیاز از این‌گونه مراسم می‌داند و بر این نکته تأکید می‌کند که چون حسين(ع)، شهيد راه اصلاح است، اگر در جهت اصلاح امت جدش کوشيديم، او را ياری رسانده‌ايم و اگر سکوت کرديم يا مانع اصلاح شديم، او را وانهاده‌ايم و يزيد را کمک کرده‌ايم. (سفرشهادت، ص32)
امام موسی صدر دربارۀ تبدیل شدن مراسم به جلساتي نمادين و متحجر و بي‌روح که خطاکاران خود را در پس آن مخفي کنند و طغيانگران با حضور در سوگواری‌ها خود را نزد مردم پاک و مطهر جلوه دهند هشدار داده و تصریح می‌کند که نبايد گريه و حضور در مراسم سوگواری جای عمل و اعتراض سازنده را بگيرد … اين مناسبت بايد زنده و پويا و حرکت آفرين بماند و در زندگي ما تأثيرگذار باشد. (سایت موسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر)
با اين منطق، گريه و سوگواری و زیارت شهداي کربلا بايد به فرصتي براي احياي خشم وکينه عليه جريان باطل تبديل شود.(سفر شهادت، ص36) باید موجب پويايي عاشورا و خارج کردن اين واقعه از انزوا و مخالفت با جداسازي آن از گذشته و آينده شود؛ زيرا بيم آن مي‌رود که اين حادثه از ظرف زماني خود فراتر نرود و مقتل حسين(ع) و يارانش در همان سال 61 مدفون شود؛ اينکه حسيني بود، کشته شد و همه چيز پايان يافت. براي اينکه کنار نهادن واقعه محقق نشود و کار امام حسين(ع) هدر نرود، پاره‌ای فقرات در زيارت شهدای کربلا آمده است تا ميان شهادت حسين(ع) و ستيز هميشگي حق و باطل پيوند برقرار سازد؛ ستيزی که از نخستين حرکت انسان برای اصلاح و جهاد آغاز مي‌شود و تا رسيدن به زندگي آزاد و با کرامت و رهايي از ستم و ستم‌پيشگان ادامه دارد. (سفر شهادت، ص 34)
برای آشنایی بیشتر با این نگاه، مطالعه کتاب «سفر شهادت» که در برگیرنده گفتارهای عاشورایی امام موسی صدر است، مفید خواهد بود.