بررسی سخنرانی امام صدر در کنگره جنبش أمل/بخش اول

نکته بعدی مربوط به تشیع است. گرچه بسیاری از محرومین از شیعیان بودند، حرکت ایشان مذهبی یا فرقه‌ای نبود، بلکه مقصود محرومین همه فرقه‌های سنی، شیعی، درزی و مسیحی بود. امام صدر بر این مسئله تأکید بسیاری داشت که تشیع یک مذهب یا فرقه یا نژاد نیست. باید توجه داشت که در لبنان مذهب به نژاد تبدیل شده است. مثلاً شخصی که درزی به دنیا می‌آید، حتی اگر چیزی از مذهب خود نداند، درزی است و در شناسنامه‌اش نیز درزی درج می‌شود و نمی‌تواند از چارچوب قوانین و عناصر مؤثر بر جامعه درزی دور شود. شیعیان نیز این‌گونه‌اند. اما امام صدر بیان می‌کند که مقصود او از تشیع، تشیع فرقه‌ای یا نژادی نیست، بلکه اندیشه و ایدئولوژی مسلمانان پیشتاز است که بعدها به مقوله نژادی تبدیل شده است. اسلام نیز در آغاز نژاد نبود، بلکه مجموعه‌ای از عقاید و ایدئولوژی‌ها بود که مسلمانان را از کسانی که معتقد به این ایدئولوژی نبودند، جدا می‌کرد. ولی به مرور زمان، اسلام و مذاهب اسلامی به نژاد تبدیل شدند. کسی که شیعه است شیعه به دنیا می‌آید و شیعه زندگی می‌کند و شیعه می‌میرد. چه بسا، هیچ‌چیز از تشیع نداند، اما خود را منتسب به شیعه می‌کند.

شبی به همراه عده‌ای از نمایندگان شیعۀ پارلمان، منزل آقای حسین الحسینی از نمایندگان معروف و نزدیک به امام موسی صدر حضور داشتم. آن‌ها در مورد پیشرفت امور جامعه تشیع صحبت می‌کردند و من هم دربارۀ امام زمان‌(عج) صحبت کردم. یکی از نمایندگان از من پرسید که درباره چه چیزی صحبت می‌کنم. گفتم: دربارۀ امام زمان (عج). ایشان گفت که امام زمان در مذهب تشیع است؟ گفتم: بله، جزو مسلّمات مذهب تشیع اثنی‌عشری ا‌ست. گفت: ما به چنین مذهبی با این نوع خرافات اعتقادی نداریم. به او گفتم: شما اسم خود را شیعه نگذارید، زیرا اعتقاد به امام زمان‌(عج) و ظهور او در همه مذاهب به ویژه مذهب شیعه وجود دارد و در این باره هزاران سند و روایت از حضرت رسول اکرم (ص) و ائمه طاهرین (ع) نقل شده است و شما از مذهب خود اطلاع ندارید.

مذهب اهل بیت(ع) ایدئولوژی و اندیشه است، نه فرقة نژادی. اما به مرور زمان به نژاد و فرقه تبدیل شده است. امام موسی صدر باید تشیعی را که هویت نژادی یافته است، به ایدئولوژی و اندیشه مسلمانان پیشتاز تبدیل کند. طبیعتاً، تفاوت مذهب تشیع با مذاهب دیگر اسلامی، در مسئله اجتهاد و عقل است. مذاهب دیگر جایگاهی برای عقل قائل نیستند، زیرا اهل حدیث هستند و طبق گفتۀ رسول الله (ص) و صحابه عمل می‌کنند، اما آن رفتارها و روایات پاسخگوی تحولات عصر حاضر نیست. به همین سبب، یکی از منابع استنباطِ احکام در تشیع عقل است. قرآن، سنت، عقل و اجماع چهار منبع اجتهاد هستند و فقیه شیعه می‌تواند در هر عصری مبتنی بر این چهار منبع احکام را اجتهاد کند. اما اجتهاد در مذاهب دیگر اسلامی بدین شکل وجود ندارد. امام موسی صدر بر مسئلة اجتهاد تأکید می‌کند تا اهمیت ایدئولوژی پیشتاز مکتب اهل بیت(ع) را نشان دهد.

امام موسی صدر دربارۀ چگونگی مقاومت شیعه سخن می‌گوید اینکه چگونه ایدئولوژی را در عمل به منصۀ ظهور برساند. حقایقی که به مرور زمان مسخ شده‌اند و به مسئله عاشورا و کربلا و گریه بر شهدای کربلا و بر سیدالشهدا (ع) اشاره می‌کند. ایشان می‌گوید که برخی از واقعه عاشورا برای چگونه زیستن و چارچوبی برای مبارزه با ظلم و ستم و گمراهی استفاده می‌کنند. اگر گریه بر امام حسین(ع) در این چارچوب باشد، معنا و ارزش دارد. اما گاه افراد در خانه می‌نشینند و کاری با حوادث جامعه و ظلم‌هایی که رخ می‌دهد و گمراهی‌هایی که بر جامعه حاکم شده است، ندارند و روز عاشورا فقط گریه می‌کنند تا اجری کسب کنند. ممکن است گریه بر امام حسین‌(ع) اجر داشته باشد و روایات بسیاری هم در این‌باره داریم که گریه برای امام حسین(ع) اجر دارد و باعث بخشش گناهان می‌شود، ولی گریه‌ای که توأم با پیروی از خط مبارزاتی ایشان باشد. نباید تسلیم ظلم شویم و ستم را بپذیریم. نباید فقط به گریه بسنده کنیم و انتظار داشته باشیم که با امام حسین (ع) محشور شویم. طبیعتاً چنین چیزی نیست و امام حسین (ع) نیز چنین نبوده است.

ایشان کسانی را که از وجود نابرابری و ستم در جامعه ناراضی هستند، به دو دسته تقسیم می‌کنند:

• عده‌ای که دور هم می‌نشینند و فقط گریه و انتقاد و عقده‌گشایی می‌کنند و هیچ حرکتی برای تغییر نمی‌کنند.
• عده‌ای که عقده‌گشایی و تخلیه فشار درونی را به شکل انتخاب راه مبارزاتی نشان می‌دهند؛ همان راهی که امام حسین‌(ع) در پیش گرفت.