انتشارات (همه), مجموعه زندگینامه
سیره و سرگذشت امام موسی صدر
Page 4
مقدمه ناشربر چاپ اول
اگر ریاضیات را، بنا به تعبیر افلاطون، الگوی خلقت و پایه و ما در علوم کار بستی بشناسیم، باید علم تاریخ آگاهی صحیح از رویدادهای گذشته و تجزیه و تحلیل واقع بینانه حوادث تاریخی را ما در توسعه به شمار آوریم.
در باب ضرورت مطالعه تاریخ و عملکرد و جایگاه آن در بررسی و شناختن وضعیت موجود و ساختن آینده بسیار سخن رفته است. آموزه‌های آسمانی و میراث مکتوب بشری و حتی گنجینه تجربیات فردی هر کدام از ما مؤید ضرورت مذکور است. انسان دارای عقل سلیم این مهم را باور دارد و به سبب برخورداری از موهبت فطری کمال طلبی همواره خالصانه سعی کرده است. آنچه امروز «متون تاریخی» نامیده می‌شود، نمی‌تواند منعکس‌کننده همه حقیقت ماجرا باشد، زیرا این‌گونه منابع را یا حاکمان نوشته‌اند و یا به دستور حکومت‌ها و در حوزه دربار‌ها و به قلم و روایت درباریان نوشته شده‌اند، و طبیعتاً دیدگاه‌ها و تحلیل‌های هیئت حاکمه را منعکس کرده‌اند. این گونه روایت کردن تاریخ، از منظر نقد علمی، یک سو نگرانه و جانبدارانه و گزینشی است؛ و یا اینکه راویانی خارج از هیئت حاکمه تقریر کرده‌اند که باز هم کما بیش روایت آنان منبعث از حب و بعض و ذهنیت ایشان است. متون معدودی از قبیل سفرنامه‌ها و تذکره‌ها و اعلام وجود دارد که محتوای آن‌ها واقع‌بینانه و نزدیک به واقعیت است.
سؤال این است که چرا انسان در تلاش خود برای آموختن از تاریخ و تدوین سیستمی منسجم و توسعه‌بخش که تار و پودش از آموزه‌های تاریخی و نازهای امروزی بافته شده باشد، ناموفق بوده است؟ مطالعه نقاط ضعف و قوت و ویژگی‌های شخصیتی انسان را وا می‌گذاریم و ریشه‌های ناکامی را صرفاً در قلمرو تاریخ جستجو می‌کنیم.
برای شناخت حوادث گذشته باید آثار و منابع به جای مانده از گذشته را مطالعه کنیم. در یک طبقه‌بندی کلی منابع موجود دو‌گونه‌اند؛ کتاب‌ها و سنگ نوشته‌ها و کتیبه‌ها و آثاری که مستقیماً به ثبت و ضبط حوادث زمان خود یا قبل ازخود پرداخته‌اند. گروه دوم آثاری هستند که درباره موضوعات دیگر نوشته شده‌اند، اما تکمیل یا تقویت اطلاعات محققان تاریخی مفید است. این دو نوع منبع به رغم نقص‌ها و ضعف‌هایشان منطقی‌ترین امکانات موجود ما برای شناخت ریشه‌ها و سبب‌های شکل‌گیری حوادث و گذشته و تأثیرات آن بر اوضاع است. البته،گاه ضرب‌المثل‌ها و قصه‌های نوتفکر می‌تواند به کمک بیاید. از این رو، پژوهشگر تاریخ می‌داند که برای درک کامل و درست واقعه‌ای تاریخی و صدور حکم قطعی نمی‌توان به یک یا دو مرجع تاریخی حتی معتبر اکتفا کرد، زیرا مؤلفان کتب تاریخ آنچه را روایت کرده‌اند که از منظر آنان مهم و صلاح و لازم بوده، نه همه حقیقت ماجرا را با جزئیات کامل آن و بی‌کم و کاست. سوبژکتیویته نویسنده همواره و هنگام مشاهده وقایع و هنگام ارزیابی و در حین نوشتن همراه اوست.
روایت ده نفر از مشاهده هم‌زمان یک واقعه را بار‌ها تجربه کرده‌ایم و دریافته‌ایم که روایت شاهدان عینی از واقعه‌ای خاص با یکدیگر تفاوت دارد. اما به میزانی که واقعه از لحاظ زمانی طولانی‌تر و از حیث گستره مکانی بزرگ‌تر می‌شود، و معمولاً هم حوادث مهم تاریخ این گونه است، میزان تعدد و تنوع خصوصاً میان روایت تاریخ‌نویسانی که هم‌زمان با آن واقعه زندگی می‌کرده‌اند، و اختلافات و گاه تناقص‌ها بیشتر می‌شود.
وجود این‌گونه تناقص‌ها در منابع تاریخی به هیچ‌وجه صداقت و امانت‌داری مؤلفان کتب تاریخ را خدشه‌دار نمی‌کند، اما به ما می‌آموزد:
اولاً، برای شناخت حوادث گذشته، به ویژه آنهایی که با هویت و سرنوشت ملی ما پیوند خورده‌اند، باید همه منابع و آثار تاریخی را مطالعه و از شتابزدگی و پیش‌داوری پرهیز کرد.
ثانیاً، باید وجدان کرد که به علت کمبود منابع تاریخی و ضعف‌های طبیعی روایت‌های موجود، نمی‌توان درباره خوب یا بد بودن، خدمت یا خیانت، ایمان یا کفر و تقصیر یا برائت اکثر رجال تاریخ‌ساز ملت‌های بزرگ کهنسال حکم قطعی داد، زیرا حکم باید بعد از جمع‌آوری و مطالعه همه ادله تا مرحله کفایت و بی‌نیازی به ادله بیشتر و استماع کامل توضیحات و دفاعیات مخالف و موافق، و سرانجام حصول علم و اطمینان قاضی و حاکم بی‌طرف صادر شود. طی این مراحل در زمان‌های گذشته و عبور از گذرگاه‌های پر فراز و نشیب جغرافیای تاریخ و مشاهده حقیقت وقایع، اگر نگوییم محال، بسیار دشوار است.
ثالثاً، دلسوزان آینده‌نگر و معتقدان به نقش بی‌بدیل تاریخ همگان را به ثبت و ضبط بی‌طرفانه و کامل تاریخ امروز دعوت می‌کنند. ساده‌انگاری است اگر فکر کنیم که بر اثر گسترش قوانین آزادی بیان و توسعه ارتباطات و رشد کمی و کیفی وسایل اطلاع‌رسانی و دسترسی راحت به اطلاعات مورد نیاز و وفور خبر و مطلب درباره دور‌ترین سرزمین‌های کره زمین و جزئی‌ترین رویدادهای جهان امروز، انسان‌های آینده در مطالعه و شناخت حقیقت حوادث امروز، مشکلات و محدودیت‌های ما را در شناخت حقیقت حوادث امروز، مشکلات و محدودیت‌های ما را در شناخت وقایع نخواهند داشت.
رویدادهای امروز جهان از یک سو، از صافی‌های حب و بغض حکومت‌ها و گزینش حزب‌ها و مکتب‌ها با توجه به مصالح و منافع قدرت‌ها و اتحادیه‌های سیاسی و اقتصادی می‌گذرد و، از سویی دیگر، منبعث از سوبژکتیویته افراد حقیقی است. این همه تناقض و تفاوت و اختلاف میان روایت‌های خبرگزاری‌ها و رسانه‌های گوناگون- دولتی و غیردولتی- از واقعه‌ای واحد در جهان، شاهد و گواه وضعیت تاریخ‌نویسی امروز ماست. حتی احزاب و جریان‌های سیاسی و رجال متنفذ داخل کشور‌ها دست‌اندرکار ثبت نادرست تاریخ کشور خود هستند.
آیندگان هم با همه حقیقت حوادث امروز ما آشنا نمی‌شوند و اگر عالمانه جستجو کنند، سرانجام از میان انبوه منابع، قطعاتی از تصور ناقص یک واقعه امروز را پیدا می‌کنند که وقتی آن‌ها را کنار هم می‌گذراند، تازه بخشی از واقعیت را م نطقی و بخش دیگری را کج و معوج می‌بینند. این است خصلت منابع تاریخ بشر، از گذشته تا امروز و احتمال قریب به یقین از امروز تا فردا.
انسان از استمرار ضعف‌ها و کاستی‌های منابع تاریخی رنج می‌کشد و می‌بیند که حقیقت‌ها و حسن‌نیت‌ها و جان‌بازی‌ها و فضایل بسیاری در میدان ترکتازی منافع احزاب و مصالح حکومت‌ها، خصوصاً در تاریخ پنجاه ساله اخیر لبنان قربانی شده است و حقایق بسیاری در کتاب تاریخ معاصر خاورمیانه یا واژگونه ثبت شده و یا مکتوم مانده است.
مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر تدوین و مکتوب کردن تاریخ معاصر لبنان و حوادث جنگ‌های داخلی و تجاوزات اسرائیل به این کشور و حضور و رهبری امام موسی صدر و تأسیس مقاومت و پیروزی آن در مواجهه با صهیونیست‌ها و فرهنگ توسعه‌طلبانه صهیونیسم را فصلی مهم در تاریخ منطقه و تاریخ اسلام و تاریخ جهان می‌داند و انعکاس درست و امانت‌دارانه آن را به دور از افراط و تفریط و شعار و خرید و فروش سیاسی برای نسل‌های آینده، وظیفه فرهنگی و اساسنامه‌ای و تشکیلاتی خود می‌شناسد. اما می‌هراسد که در ثبت و ضبط حوادث بسیار و تحولات سریع تاریخ معاصر لبنان به همان ورطه‌ای بلغزد که دیگر راویان تاریخ لغزیده‌اند و از این مسئله نگران است.
میان عمل به وظیفه و پرتگاه‌هایی که آدمی را از خلقت دور می‌کند، پلی باریک و طولانی است، اما خلوص نیت در عمل به وطیفه یاری و نصرت خداوندی را به همراه دارد و ایمان و اعتماد به خداوند عمل آدمی را از خطا و لغزش مصون و محفوظ می‌دارد. کتابی که پیش رو دارید اولین مصداق از ثمر دادن باور‌ها و نیت‌های مذکور است. و بخشی از حوادث دو دهه از برهه‌های مهم تاریخ لبنان را عیناً منعکس می‌کند.
مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر