خلاصه شانزدهمین درس‌گفتار ماهانه اندیشه و عمل

امام موسی صدر و سبک زندگی مسلمانی در دنیای متکثر

سخنران: دکتر داوود فیرحی

«سبک زندگی مسلمانی در جامعۀ متکثر» موضوع این درس‌گفتار است. در دنیای جدید بدون نزدیکی مکانی، آدمیان به یکدیگر نزدیک می­‌شوند و به لحاظ فکری و ذهنی نوعی قرابت می­‌یابند.

تکثر ویژگی اصلی جامعۀ جهانی است و یکی از دشواره‌های این جهان متکثر «دین» است. جامعۀ متکثر یک واحد سیاسی اجتماعی خاص است که از گروه­‌های قومیتی، زبانی و مذهبی متفاوت و متمایز تشکیل شده است.

مسئله این است که: انسان با باور قطعیِ یقینی و با این پیش‌فرض که او حق است و دیگران باطل، چگونه در جامعۀ متکثر زندگی می­‌کند. امام موسی صدر نیز در جامعۀ چند فرهنگی لبنان با این مسئله مواجه بود و بر آن بود که لبنان را یونیورسال کند یا به بیان دیگر جهان را لبنانیزه کند.

جامعۀ متکثر دو راه بیشتر پیش­ رو ندارد:

  • انتخاب فرقه ­گرایی که نتیجۀ آن خشونت مذهبی است
  • سکولاریسم که نتیجۀ آن خصوصی شدن دین است

در این میان، امام موسی صدر دوگانۀ جدیدی مطرح می­ ‌کند که در آن دین­‌ورزی هست، اما فرقه­‌گرایی نیست و دموکراسی هست، اما سکولاریسم نیست. این دموکراسی غیرسکولار امروز دموکراسی انجمنی یا دموکراتی توافقی نامبردار است. در این نظریه دین‌­ورزی هست، اما حکومت دینی نیست؛ نظام دموکراتیک هست، اما دموکراسی اکثریت نیست؛ بلکه سهمیه‌­ای است. 

دموکراسی انجمنی واجد سه ویژگی است:

  • دولت مبتنی بر ائتلاف بزرگ است؛
  • سیستم انتخاباتی سهمیه‌­ای است؛
  • حکومت­‌های محلی و خودمختار در درون خود دارد.

این نوع نظام حکومتی سه پیش شرط دارد: اولاً، نخبگان باید به یکدیگر اعتماد داشته باشند؛ ثانیاً، نخبگان باید خطر ذاتی نظام را حس کنند؛ ثالثاً، توان تحمل شکاف‌های خرده فرهنگی را داشته باشند؛ رابعاً، توان ارائۀ راه­‌حل داشته باشند.

گویی امام صدر به این نظریه پل زده است، یعنی از دوگانۀ سکولاریسم و فرقه‌­گرایی گسسته و از اقتدارگرایی فرار کرده است و از جایگاه مسلمان در دموکراسی مانده است. راه‌حل امام صدر از درونِ دین و به‌دور از فرقه‌­گرایی است.

فرقه‌­گرایی برای حفظ خود یا باید اعضای خود را محصور کند و یا غیرخود را از میان بردارد. اما امام صدر در تلاش است که شیعیان لبنان نه منزوی باشند و نه بجنگند و در عین حال، در سیستم سیاسی هم حضور داشته باشند.

فهم امام صدر از دین در این نگرش مؤثر است. مهم­ترین وجه دین در دیدگاه امام موسی صدر خدمات اجتماعی دین است، و نه وجه کلامی و…

دین اولاً،  پیروان خود را به انزوا و رها کردن فعالیت­‌های اجتماعی و خدمات عمومی فرا نمی­‌خواند؛ ثانیاً و از این بالاتر، «دین مطلقاً مانع فعالیت سیاسی نیست». 

در فرقه­‌گرایی گفت‌­وگو راه ندارد، اما امام موسی صدر معتقد است که گفت‌­وگو تنها راه است. در این دیدگاه گفت­‌وگو راه تفاهم و نزدیکی و وحدت و همبستگی است.

گفت‌­وگو این پیش شرط­‌ها را دارد:

  • آزادی
  • احترام
  • اعتماد
  • تحمل.
    امام صدر این چهار پیش شرط گفت­‌وگو را پذیرفته و بدان التزام دارد و حیات دینی را وابسته به تنوع آن می­‌داند.

 از مجموعۀ این مباحث نتیجه می­‌گیریم که امام صدر واجد نوعی دین­‌شناسی یا الهیات زیستن در جامعۀ متکثر است. این الهیات پنج ویژگی دارد:

  1. گشودگی
  2. فطری بودن
  3. ذات دین در صداقت است
  4. آزادی
  5. تشکل داشتن

در منظومۀ فکری امام صدر همۀ دین فرهنگ نیست و همۀ فرهنگ هم دین نیست؛ سیاست هم همۀ دین یا فرهنگ نیست. بنابراین، این سه مقوله به مانند دوایری سه­‌گانه نه به یکدیگر گره خورده‌­اند و ضعف یکی بقیه را تضعیف می­‌کند و قدرت یکی دو دیگر را قدرت می­‌بخشد. طبق نظریۀ امام صدر، سیاست بسترساز گفت‌وگوست. بنابراین، گفت‌­وگو نقطۀ اتصال دین، سیاست و فرهنگ است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت توسط reCAPTCHA و گوگل محافظت می‌شود حریم خصوصی و شرایط استفاده از خدمات اعمال.