خلاصه چهل‌وسومین درس‌گفتار ماهانه اندیشه و عمل

بنیاد اجتماعی اخلاق از منظر امام موسی صدر

سخنران:‌ دکتر غلامرضا ذکیانی

امام موسی صدر پس از تحصیل در قم و نجف به لبنان رفت. برخی می­‌گویند که فضای لبنان بر اندیشه و عمل امام صدر بسیار تأثیر گذاشته است. اما من معتقدم که امام صدر خود نیز ویژگی­‌هایی داشته که با لبنان سازگار بوده است. هرکسی نمی‌­تواند با اوضاع و احوال لبنان سازگار شود. لبنان بر امام صدر اثر داشته، اما نمی‌­توان گفت که همۀ حرکت و اندیشه‌­های او متأثر از فضای لبنان بوده است.

امام صدر با تسلطی که بر فلسفه داشت، از گفتمان ارسطویی و سینوی خارج شده است. اما خروج از این گفتمان سبب نشد که به معراف دینی و عقلی لطمه وارد شود. خروج امام صدر از گفتمان ارسطویی به معنای رأی او به اصالت اجتماع است. اصالت فرد یادگار ارسطوست که به جوهر فرد قائل است. در مقولات ده­گانۀ ارسطو، رابطه، اضعف مقولات است و بسیار کم اهمیت تلقی شده است. در فلسفۀ اسلامی اجتماع بما هو اجتماع جایگاهی ندارد. گفتمان ارسطویی و سینوی گفتمان فردگرای محض است.

امام صدر فرد را جزء حقیقتی جامعه می‌­داند. اما فرد از جامعه تأثیر می‌­پذیرد و بر جامعه اثر می‌­گذارد. اگر هزاران نفر انسان بدون ارتباط و تعامل در کنار هم قرار گیرند، جامعه­‌ای تشکیل نمی‌­شود؛ تشکیل جامعه به وجود افرادی وابسته است که با تبادل و توانایی‌­های خود در کارها تعامل داشته باشند. امام صدر سه عامل را سبب پیدایش تعامل و مبادلۀ میان افراد می­‌داند:

  • ۱. تفاوت افراد در میران شایستگی؛
  • ۲. بزرگ­تر بودن اهداف بشر از توانایی­‌های فردی؛
  • ۳. وجود خطرها و تنگ­ناهای قوی­تر از توان فرد.

در گفتمان امام صدر، انسان از یک سو خلیفه الله است و از سوی دیگر، اصالت اجتماع تلقی به قبول می‌شود. در این نگاه مقام خلیفه الهی صرفاً در فرآیند اجتماع تحقق می‌­یابد، یعنی همۀ ظرفیت­‌های نهفتۀ بشری که سبب خلیفه ­الله بودن بشر می‌­شود، در ظرف اجتماع امکان تحقق می­‌یابد. پس نهاد اجتماع هم باید پیوند الهی انسان و خدا را تأمین کند. در این نگرش، پیوند درهم تنیده‌­ای بین خدا و انسان و اجتماع برقرار است. به یک بیان، هر سه اصالت دارند.

امام صدر چهار مرحله برای تربیت قائل است، مرحلۀ اول همان امر و نهی است مرحلۀ دوم علاوه بر امر و نهی استدلالِ خوبی یا بدی فعل هم ضمیمه می‌­شود و فرد تربیت شونده را ا ز خوبی و بدی فعل آگاه می­‌کنیم. در مرحلۀ سوم فضا را چنان آماده می­‌کنیم که اگر فرد بدی کرد، احساس از خود بیگانگی کند. در مرحلۀ چهارم باید رابطۀ فرد با جهان هستی را برقرار کرد. یعنی فرد بداند اگر بدی کرد، با هستی تنافر پیدا می‌­کند.

راه‌­های تقدیس احساس مدنی در نگاه امام صدر از این قرارند:

  • ۱. عطا و دهش از وظایف دینی است؛
  • ۲. مردم عیال الله هستند؛
  • ۳. پیوندهای اجتماعیِ دین در حوزۀ فرهنگی .

دین پیوندهای اجتماعی را هم در عرصۀ ایمان و هم در عرصۀ احکام و فقه تثبیت می­‌کند. در عرصۀ ایمان انسان­‌ها همه مساوی هستند. وقتی انسان­‌ها با هم برابر باشند، آسان‌­تر با یکدیگر کار می‌­کنند و یکسان دیدن انسان­‌ها به شکل­‌گیری اجتماع کمک می­‌کند. احکام اسلام در رابطۀ زناشویی، اطاعت از والدین، صلۀ رحم، حق همسایه و پرهیز از غیبت و افترا همه در جهتِ تثبیت پیوندهای اجتماعی است.

از دیدگاه امام موسی صدر فضایل اخلاقی سبب تقویتِ اعتماد میان افراد جامعه می‌­شود و رذایل اخلاقی اعتماد میان افراد جامعه می­‌شود و رذایل اخلاقی اعتماد میان انسان­‌ها را مخدوش می­‌کند. ما انسان­‌ها پیوندها و نسبت­‌های بسیار متعددی با دیگر افراد داریم، مثل پدری، فرزندی، برادری، کارمندی و غیر اینها. فضایل اخلاقی این پیوندها را مستحکم‌­تر و رذیل اخلاقی آن­ها را سست می­‌کنند. بنابراین، دروغ و غیبت در واقع باعث سست شدن پیوند فرد دروغگو یا فرد غیبت شونده می‌­شود.

وقتی پیوندهای فرد با دیگران سست شود، در واقع جایگاه او در اجتماع تنزل می‌­یابد و به یک معنا با از بین رفتن این پیوندها فرد در اجتماع خواهد مرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت توسط reCAPTCHA و گوگل محافظت می‌شود حریم خصوصی و شرایط استفاده از خدمات اعمال.