خلاصه چهل‌ویکمین درس‌گفتار ماهانه اندیشه و عمل

امنیت در اندیشۀ امام موسی صدر

سخنران: حجت الااسلام والمسلمین دکتر نجف لکزایی

امنیت در دنیای امروز، چه در جهان اسلام و چه غیر از آن، وضعیت نابه‌سامانی دارد. می‌­توان با تکیه بر اندیشۀ کسی مثل امام موسی صدر راه‌حلی اسلامی برای ارتقای امنیت و صلح در جهان کنونی ارائه کرد؛ زیرا او در کانون بحران­‌های مختلف آزمون موفقی را سپری کرده است. از طرف دیگر، امام صدر نگاهی سیستمی و جامع و هدفمند به اسلام دارد. با همین نگاه او از میزان در آیۀ «والماء رفعها و وضع المیزان» نظم درمی‌­یابد. سپس، به تشکل می‌­رسد و معتقد است که انسان­‌ها باید در کنار هم قرار بگیرند و تشکل ایجاد کنند تا وضعشان سامان یابد.

امنیت در دستۀ مفاهیم ثانویۀ علم سیاست و علوم سیاسی قرار می­‌گیرد. دو مفهوم اولیه در علم سیاست داریم: یکی هدف فعل سیاسی که با سعادت تعریف می‌­شود و دیگری ابزار تحقق این هدف که قدرت است. با این بیان، باید بگویم که دولت تأسیس می‌­شود، فعل سیاسی اتفاق می‌­افتد، برای تأمین و تولید امنیت و حفاظت از امنیت. در نظریه‌­های امنیت باید به هفت پرسش پاسخ داد: مفهوم امنیت، ابعاد امنیت، مرجع امنیت، سطح امنیت، تعریف دوست و دشمن، روش‌­های تحصیل امنیت، راهکارهای استراتژیک امنیتی.

امام صدر سه تفاوت عمده میان مکتب اسلام با مکاتب بشری قائل است: ۱. تفاوت در مبنا؛ ۲. تفاوت در منابع معرفتی؛ ۳. تفاوت در اصول کلی، مثل نیت.

با این مبنا، به نظر او بقای انسان  از دو ناحیه تهدید می‌­شود: یکی تهدید ناشی از عوامل بیرونی، مثل دشمنان؛ و دیگر تهدید ناشی از ناتوانی­‌های درونی، مثل ناتوانی علمی و اقتصادی و سیاسی و مدیریتی. او تأثیر تهدیدهای بیرونی را هم به سبب ناتوانی‌­های درونی قلمداد می‌­کند. با این رویکرد، امنیت رابطۀ مستقیمی با ارتقای وجود انسان و توانایی­‌های درونی او پیدا می­‌کند.

امام صدر هیچ‌­یک از دو دیدگاه مضیق و موسع دربارۀ ابعاد امنیت را نمی­‌پذیرد؛ زیرا هر دو دنیوی هستند. او طرفدار تعالی امنیت است. امنیت هم بعد مادی دارد و هم بعد معنوی؛ هم بعد جسمی دارد و هم بعد روحی و روانی و عقلی؛  یعنی عوالم و لایه‌­های وجودی انسان مشمول امنیت­ هستند. امام صدر وقتی از اختیار آدمی و انتخاب خیر سخن می­‌گوید، این «خیر» همان تعالی است.

دربارۀ مرجع امنیت در دیدگاه امام صدر داوری دشوار است؛ زیرا خود مستقیماً دراین‌باره اظهار نظر نکرده است. او حرکت امام حسین را تنها برای پاسداری از اسلام می‌­داند. با این برداشت، اسلام مرجع امنیت است. اما از سوی دیگر، اسلام برای خدمت به انسان آمده است، تا انسان ارتقای وجودی بیابد. البته، می‌­توان دو مرجع برای امنیت قائل شد، اما برای رعایت سلسله مراتب، مرجعیت یک امر رجحان دارد.

در نظر امام صدر ریشۀ نزاع‌­ها، جنگ­‌ها، بی‌­عدالتی­‌ها، ناامنی­‌ها یکی است، هرچند مصادیق آن فراوان و متنوع است. با این برداشت، سطح امنیت از خانواده تا جامعۀ بین‌­الملل امتداد می­‌یابد. امنیت از خود انسان شروع می‌­شود، زیرا محل نزاع در وجود انسان است؛ یعنی کانون ناامنی در درونِ آدمی است.

دوست و دشمن در اندیشۀ امام صدر زمانی معنادار می‌­شود که آدمی قائل به ارزش­‌های مطلق باشد. اگر اسرائیل شر مطلق است، به سبب وجود ارزش‌­های مطلق است؛ یعنی در تفکر ایشان ارزش مطلق حق است در برابر باطل. با همین مبنا، حق، دوستان­اند و باطل دشمنان. خویشتن‌خواه طرف حق را می­‌گیرد، چون آدمی ارتقای وجودی دارد و در اندیشۀ بقای ابدی خود است؛ اما خویشتن‌پرست روح را فراموش می­‌کند و فقط به فکر بدن و نیازهای مادی خواهد بود. دشمن براساس انواع ستم، انواعی می‌­یابد و جنگ‌­ها نیز متنوع می‌­شوند؛ گاهی اقتصادی، گاهی سیاسی، گاهی فکری، گاهی فرهنگی.

دربارۀ روش‌­های تحصیل امنیت، امام صدر مفهوم عمل صالح را مطرح کرده است. از نظر او راه دیگر تحصیل امنیت، جلب اعتماد جوانان به توانمندی و صلاحیت دین در انطباق و همگامی با زندگی جدیدشان است.

در موضوع راهکارهای استراتژیک امنیتی باید به این پرسش پاسخ دهیم که: از وضع موجود راضی هستیم یا خیر. انسانی که از وضع موجود راضی باشد، راهکار استراتژیکش به سمت حفظ وضع موجود می‌­رود. امام صدر از لحاظ منطقه‌­ای و جهانی از وضعیتِ حاکم راضی نیست. به همین سبب، استراتژی او تغییر وضع موجود از طریق ارتقای توانمندی­‌های فردی و اجتماعی است؛ به عبارتِ دیگر، استراتژی او امنیت به‌مثابۀ توانمندسازی است. او بر تقویت ایمان و توحید افعالی بسیار تأکید می­‌کند و راهبردهایی اخلاقی ارائه می‌­دهد. امام صدر برای ارتقای توانمندی راهبردهای سیاسی و اقتصادی و فرهنگی و مدیریتی و دفاعی ارائه می‌­دهد تا شیعیان لبنان احساس هویت کنند و بتوانند تصمیم بگیرند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *