اخبار انتشارات, نشست‌ها
«راهی جز گفت‌وگو نیست»؛ بازخوانی اندیشه امام موسی صدر برای زیستن در جهان متکثر
نشست نقد و بررسی کتاب «راهی جز گفت‌وگو نیست» با تأکید بر ظرفیت‌های اندیشه و سیره امام موسی صدر برای بازسازی فرهنگ گفت‌وگو در جامعه معاصر، با همکاری مؤسسه فرهنگی تحقیقاتی امام موسی صدر و پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات برگزار شد. در این نشست، دکتر رسول رسولی‌پور، نویسنده کتاب، به تشریح مبانی نظری الهیات و دین گفت‌وگویی پرداخت و استادان حاضر نیز از منظر ارتباطات، فلسفه و جامعه‌شناسی، ابعاد مختلف این اثر را بررسی کردند.
در این نشست، دکتر هادی خانیکی، استاد ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی، دکتر مهدی اخوان، استاد فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی، و دکتر فریبا جواهری، دانشیار جامعه‌شناسی دانشگاه خوارزمی، به نقد و بررسی کتاب پرداختند. همچنین دکتر حسین میرزایی، رئیس پژوهشگاه، و جمعی از صاحب‌نظران و علاقه‌مندان به اندیشه امام موسی صدر در این برنامه حضور داشتند.
کتاب «راهی جز گفت‌وگو نیست» با طرح ایده دین گفت‌وگویی می‌کوشد با بهره‌گیری از مباحث الهیات معاصر و بازخوانی سیره نظری و عملی امام موسی صدر، نشان دهد چگونه می‌توان گفت‌وگو را به مبنایی برای زیست مؤمنانه در جهان متکثر تبدیل کرد.
از الهیات کلاسیک تا الهیات گفت‌وگویی
دکتر رسولی‌پور در آغاز نشست، با اشاره به چگونگی شکل‌گیری ایده اصلی کتاب گفت: مطالعات او در حوزه فلسفه و الهیات تطبیقی و مواجهه انتقادی با الهیات کلاسیک، زمینه‌ساز جست‌وجوی رویکردی تازه به دین و نسبت خداوند با انسان و جهان بوده است. از نظر او، الهیات کلاسیک با برخی محدودیت‌ها و کاستی‌ها روبه‌روست و به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیازهای فکری و وجودی انسان معاصر باشد.
او آشنایی با اندیشه مارتین بوبر، به‌ویژه نظریه رابطه من و تو، و همچنین آشنایی با سیره عملی امام موسی صدر را از مهم‌ترین عوامل شکل‌گیری این پژوهش دانست. به گفته رسولی‌پور، مطالعه آثار بوبر و آشنایی نزدیک‌تر با زندگی و فعالیت‌های امام موسی صدر در لبنان، او را به این نتیجه رساند که می‌توان نوعی خوانش گفت‌وگویی از الهیات ارائه کرد.
نویسنده کتاب با تأکید بر تفاوت میان گفت‌وگو به معنای مکالمه و گفت‌وگو به معنای رابطه توضیح داد که در اندیشه بوبر، دیالوگ صرفاً به معنای سخن گفتن و تبادل کلمات نیست، بلکه نوعی ارتباط وجودی است. در این نگاه، خداوند موجودی کاملاً جدا و منفصل از جهان نیست، بلکه با انسان و جهان رابطه‌ای وجودی و زنده دارد.
رسولی‌پور افزود: در این رویکرد، تصویر خدای مطلق و مجرد از جهان که در برخی خوانش‌های فلسفی کلاسیک برجسته شده، جای خود را به تصویری از خداوند می‌دهد که با انسان و آفرینش ارتباط برقرار می‌کند. همین مبنا می‌تواند زمینه‌ای برای بازاندیشی در الهیات و فهم رابطه انسان با خدا و دیگری فراهم آورد.
او در ادامه میان دو مفهوم «الهیات گفت‌وگویی» و «دین گفت‌وگویی» تمایز گذاشت. به گفته او، الهیات گفت‌وگویی بیشتر به مبانی نظری و فلسفی رابطه خداوند با جهان می‌پردازد، درحالی‌که دین گفت‌وگویی ناظر به نحوه ظهور این مبانی در زندگی اجتماعی و کنش انسانی است.
رسولی‌پور تأکید کرد که در کتاب حاضر، مبانی نظری خدای گفت‌وگویی با بهره‌گیری از اندیشه مارتین بوبر بررسی شده و در ادامه، سیره عملی و اجتماعی امام موسی صدر به‌عنوان نمونه‌ای از تحقق دین گفت‌وگویی مورد مطالعه قرار گرفته است.
او همچنین تصریح کرد که الهیات گفت‌وگویی را هنوز نمی‌توان شاخه‌ای مستقل و تثبیت‌شده در کنار دیگر شاخه‌های الهیات دانست، بلکه بهتر است آن را رویکردی تازه به خداوند و رابطه او با جهان و انسان تلقی کرد؛ رویکردی که می‌تواند از دستاوردهای الهیات پویشی و دیگر جریان‌های الهیاتی نیز بهره ببرد.
امام موسی صدر؛ پیوند الهیات نظری و کنش اجتماعی
نویسنده کتاب با اشاره به جایگاه امام موسی صدر در شکل‌گیری مفهوم دین گفت‌وگویی گفت: در میان شخصیت‌هایی که توانسته‌اند مباحث نظری الهیات را به عرصه زندگی اجتماعی منتقل کنند، امام موسی صدر جایگاهی برجسته دارد.
او در این زمینه به تجربه فعالیت‌های امام موسی صدر در لبنان اشاره کرد و گفت: امام صدر طی حدود بیست سال حضور و فعالیت اجتماعی در لبنان، نشان داد که دین می‌تواند در حل مسائل و مشکلات واقعی جامعه نقش‌آفرین باشد. در این نگاه، دین صرفاً مجموعه‌ای از آموزه‌ها و تکالیف فردی نیست، بلکه می‌تواند به گره‌گشایی از مشکلات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی انسان‌ها کمک کند.
رسولی‌پور یکی از مبانی مهم این رویکرد را برداشت امام موسی صدر از سوره ماعون دانست. به گفته او، امام صدر در تفسیر این سوره میان اسلام مناسکی و اسلامی که به درد و رنج انسان توجه دارد، تمایز می‌گذارد. در اسلام مناسکی، تأکید اصلی بر انجام تکالیف و مناسک دینی است، اما در خوانش مورد نظر امام صدر، توجه به رنج انسان‌ها، حل مشکلات بشری و تلاش برای خیر عمومی نیز از ارکان دینداری به شمار می‌رود.
او با اشاره به سخنرانی «فلسفه لقاء» امام موسی صدر گفت: این سخنرانی که در مراحل پایانی تدوین کتاب به دست او رسیده و به مجموعه افزوده شده، نشان می‌دهد که اندیشه امام صدر در سطح نظری نیز با فلسفه دیدار و رابطه انسانی پیوند دارد.
رسولی‌پور با اشاره به جمله مشهور مارتین بوبر درباره اینکه زندگی حقیقی در دیدار تحقق پیدا می‌کند، افزود: امام موسی صدر نیز حیات انسانی را در ارتباط، دیدار و مواجهه با دیگری تعریف می‌کند.
دکتر خانیکی: گفت‌وگو راه بازسازی همبستگی اجتماعی است
دکتر خانیکی در بررسی ابعاد اجتماعی و ارتباطی کتاب، گفت‌وگو را یکی از نیازهای اساسی جامعه امروز ایران دانست و تأکید کرد که مسئله اصلی صرفاً طرح نظریه‌های گفت‌وگویی نیست، بلکه باید نسبت این نظریه‌ها با واقعیت‌های اجتماعی و وضعیت کنونی جامعه بررسی شود.
او با اشاره به تجربه آشنایی خود با اندیشه و سیره امام موسی صدر گفت: آنچه در شخصیت امام صدر اهمیت داشت، تنها گفت‌وگویی بودن اندیشه و باورهای او نبود، بلکه روش و منش او نیز بر پایه گفت‌وگو شکل گرفته بود. همین ویژگی موجب می‌شد که دیگران به او جذب شوند و امکان ارتباط با گروه‌ها و جریان‌های مختلف اجتماعی و مذهبی فراهم شود.
خانیکی پنج محور را برای بررسی نسبت کتاب با مسائل امروز جامعه مطرح کرد. نخستین محور، چیستی، چگونگی، مبانی و ضرورت گفت‌وگو در وضعیت خطیر ایران بود. او وضعیت خطیر را وضعیتی دووجهی توصیف کرد که هم‌زمان می‌تواند زمینه‌ساز بحران و فرصت باشد.
محور دوم، بررسی امکان و امتناع گفت‌وگو در جامعه ایران بود. او با تأکید بر ضرورت حفظ امید به امکان گفت‌وگو، معتقد بود حتی در شرایط دشوار نیز نباید از تلاش برای ایجاد ارتباط و تفاهم دست کشید.
محور سوم، اختلال ارتباطی در جامعه ایران بود. به اعتقاد او، جامعه با وضعیتی مواجه است که در آن یک قطب سیاسی و رسانه‌ای شکل گرفته، درحالی‌که بخش بزرگی از جامعه که در میانه قرار دارد، کمتر فرصت شنیده شدن پیدا می‌کند.
او چهارمین محور را نسبت میان مؤلفه‌های دین گفت‌وگویی و واقعیت‌های اجتماعی دانست و پنجمین محور را به فلسفه دیدار و مسئله مواجهه با دیگری اختصاص داد.
خانیکی با اشاره به شرایط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور گفت: جامعه ایران برای بازسازی همبستگی و امید به یافتن فهم مشترک و جهان معنایی مشترک نیاز دارد. به گفته او، گاهی وضعیت به‌گونه‌ای است که گویی افراد نه درباره یک واقعیت واحد با برداشت‌های متفاوت، بلکه از دو جهان کاملاً جداگانه سخن می‌گویند.
او همچنین نسبت به تقلیل مفهوم گفت‌وگو هشدار داد و گفت: در برخی برداشت‌ها، گفت‌وگو به مذاکره، مذاکره به سازش و سازش به تسلیم تقلیل پیدا می‌کند؛ درحالی‌که گفت‌وگو در معنای عمیق خود، شیوه‌ای برای زیستن است، نه صرفاً روشی برای حرف زدن.
خانیکی تأکید کرد که گفت‌وگو به گشودگی ذهن و عواطف انسان‌ها در برابر یکدیگر نیاز دارد و با خشم، نفرت و جدل سازگار نیست. در جدل، افراد در پی اثبات حقانیت خود و حذف دیگری هستند، اما در گفت‌وگو هر فرد آمادگی دارد بخشی از پیش‌فرض‌های خود را در مواجهه با دیگری بازنگری کند.
او سه مبنای مهم ضرورت گفت‌وگو را پذیرش تکثر به‌عنوان واقعیتی اجتماعی، تواضع معرفتی و توجه به سرمایه اجتماعی دانست. به اعتقاد او، حقیقت در انحصار یک فرد یا گروه نیست، بلکه در فضای ارتباط و مواجهه میان انسان‌ها امکان ظهور پیدا می‌کند.
خانیکی با اشاره به فرسایش سرمایه اجتماعی، شکاف‌های نسلی و هویتی، احساس تبعیض و طردشدگی در جامعه را از موانع شکل‌گیری گفت‌وگو برشمرد.
او همچنین رسانه‌های رسمی و بخشی از شبکه‌های اجتماعی را در شکل‌گیری اختلال ارتباطی مؤثر دانست و توضیح داد که رسانه‌ها به‌جای ایجاد پل ارتباطی، در مواردی به تقویت قطب‌بندی و شکل‌گیری جزایر متخاصم تبدیل شده‌اند. به گفته او، اتاق‌های پژواکی در فضای مجازی باعث می‌شوند افراد بیشتر صدای هم‌نظران خود را بشنوند و زبان نفرت و دگرستیزی بازتولید شود.
خانیکی در ادامه، سه مؤلفه اصلی دین گفت‌وگویی در اندیشه امام موسی صدر را خداشناسی و انسان‌شناسی گفت‌وگویی، زمینی کردن تقریب مذاهب و گشودگی بدون انحلال هویت دانست.
او با تأکید بر اهمیت فلسفه دیدار گفت: امام موسی صدر برای شناخت دیگری به دیدار مستقیم با او می‌رفت؛ از کلیسا و محافل مذهبی تا میان جوانان و گروه‌های سیاسی. یکی از مهم‌ترین مهارت‌های گفت‌وگو نیز شنیدن عمیق است؛ مهارتی که به اعتقاد او در بررسی راز نفوذ اجتماعی امام صدر اهمیت ویژه‌ای دارد.
خانیکی در پایان، وطن را در اندیشه امام موسی صدر نوعی میثاق و مشارکت زنده دانست که بر شناخت باورها و رنج‌های دیگر شهروندان استوار است و حق اعتراض و تفاوت را نیز به رسمیت می‌شناسد.
دکتر اخوان: امام موسی صدر الگویی عملی برای گفت‌وگوست
دکتر اخوان در سخنان خود با ادای احترام به امام موسی صدر، بر اهمیت تداوم اندیشه گفت‌وگو در جهان معاصر تأکید کرد. او با اشاره به تجربه‌های تلخ جنگ و منازعات سیاسی، این پرسش را مطرح کرد که آیا تلاش‌های نظری و فلسفی درباره گفت‌وگو و صلح توانسته‌اند در جهان بیرونی تأثیرگذار باشند؟
او با اشاره به رابطه صلح میان ادیان و صلح جهانی گفت: دستیابی به صلح جهانی بدون صلح میان ادیان ممکن نیست و صلح میان ادیان نیز به پشتوانه نظری قابل دفاع برای کثرت‌گرایی دینی نیاز دارد.
اخوان در ادامه، با استناد به مباحث فلسفی، گفت‌وگو را از دو مفهوم گپ‌زدن و جدل متمایز کرد. به گفته او، گپ‌زدن معمولاً مکالمه‌ای بی‌هدف و سطحی است، درحالی‌که جدل با هدف غلبه بر طرف مقابل و اثبات حقانیت خود صورت می‌گیرد.
او گفت‌وگو را مکالمه‌ای هدفمند دانست که در آن شرکت‌کنندگان برای حل مسئله‌ای مشترک، ابتدا سخن یکدیگر را می‌فهمند و سپس به نقد آن می‌پردازند. به اعتقاد او، فهم سخن دیگری باید مقدم بر نقد آن باشد؛ زیرا نقد زمانی می‌تواند سازنده باشد که بر درک درست مدعا و استدلال طرف مقابل استوار شده باشد.
اخوان با اشاره به نظریه فضیلت‌گرایی در اخلاق، بر اهمیت الگوبرداری از شخصیت‌های برجسته تاریخی تأکید کرد و امام موسی صدر را یکی از نمونه‌های عملی تحقق فضیلت گفت‌وگو دانست.
او معتقد بود برای آموزش گفت‌وگو، صرفاً نباید به نظریه‌ها و قواعد انتزاعی اکتفا کرد، بلکه باید زندگی و منش شخصیت‌هایی مانند امام موسی صدر را مطالعه کرد. به گفته او، سیره امام صدر می‌تواند الگویی ملموس برای آموزش گفت‌وگو در دانشگاه، جامعه و زندگی روزمره باشد.
اخوان همچنین پیشنهاد کرد در تدوین مبانی نظری کتاب، از ظرفیت سنت فلسفی و کلامی اسلامی بیشتر استفاده شود. او به تجربه‌های گفت‌وگویی در تاریخ تمدن اسلامی، از جمله مدرسه بغداد و مباحثات علمی و کلامی آن دوره اشاره کرد.
او یکی از مسائل مهم در نظریه گفت‌وگو را نسبت میان خود و دیگری دانست و تأکید کرد که انسان در عین حفظ هویت و باورهای خود باید بتواند برای دیگری نیز جایگاه و حق قائل شود. به اعتقاد او، گفت‌وگو نباید به نسبی‌گرایی یا انحصارگرایی منتهی شود.
اخوان همچنین پیشنهاد کرد برای تکمیل مباحث کتاب، حوزه‌هایی مانند روان‌شناسی گفت‌وگو، جامعه‌شناسی گفت‌وگو، فلسفه زبان، معرفت‌شناسی، فلسفه ذهن، منطق، تاریخ گفت‌وگو و اخلاق گفت‌وگو مورد توجه قرار گیرند.
او با اشاره به اهمیت خانواده در آموزش مهارت‌های گفت‌وگو گفت: تمرین گفت‌وگو باید از زندگی روزمره و روابط خانوادگی آغاز شود و سپس به عرصه‌های پیچیده‌تر اجتماعی و سیاسی گسترش یابد.
دکتر جواهری: گفت‌وگو باید از رابطه میان‌فردی به سطح نهادهای اجتماعی گسترش یابد
دکتر جواهری در بررسی جامعه‌شناختی کتاب، ماهیت آن را با عنوان و ایده اصلی‌اش مرتبط دانست و گفت: این اثر از یک سو به دنبال ایجاد پیوند میان الهیات و مفهوم گفت‌وگوست و از سوی دیگر، در ساختار خود نیز نوعی مواجهه و گفت‌وگوی میان حوزه‌های مختلف معرفتی را دنبال می‌کند.
او با اشاره به زمینه اجتماعی و سیاسی لبنان، توجه امام موسی صدر به گفت‌وگو و مدارا میان مذاهب را متأثر از ویژگی‌های شخصیتی و نظام معرفتی او و همچنین شرایط اجتماعی لبنان دانست.
به گفته جواهری، جامعه لبنان از گروه‌ها و مذاهب مختلفی تشکیل شده که از نظر برخورداری از قدرت و جایگاه اجتماعی در شرایط یکسانی قرار نداشته‌اند. امام موسی صدر نیز خود را صرفاً یک رهبر مذهبی نمی‌دانست، بلکه به‌عنوان مصلح اجتماعی در پی ایجاد شرایطی بود که گروه‌ها و مذاهب مختلف بتوانند در کنار یکدیگر زندگی کنند.
او نهادسازی‌های امام موسی صدر، به‌ویژه در حوزه آموزش و فعالیت‌های اجتماعی، را در همین چارچوب قابل بررسی دانست و بر ضرورت توجه به رابطه میان شخصیت فردی و زمینه اجتماعی و اقتصادی تأکید کرد.
جواهری در ادامه، یکی از محدودیت‌های کتاب را تمرکز بیشتر بر گفت‌وگوی میان‌فردی دانست و گفت: در جامعه امروز، گفت‌وگو تنها به ارتباط مستقیم دو فرد محدود نمی‌شود و شکل‌های متنوعی از ارتباطات رسانه‌ای، اجتماعی و فناورانه را نیز در بر می‌گیرد.
او با اشاره به ظرفیت‌های رسانه‌های جدید گفت: فناوری‌های ارتباطی امکان گفت‌وگو با انسان‌هایی در نقاط مختلف جهان را فراهم کرده‌اند، هرچند این ارتباطات می‌توانند در معرض تحریف و آسیب نیز قرار بگیرند.
جواهری همچنین تشکل‌های مدنی و سازمان‌های مردم‌نهاد را از بسترهای مهم گسترش فرهنگ گفت‌وگو دانست و تأکید کرد که هرچه این نهادها فعال‌تر و مستقل‌تر باشند، گفت‌وگو از سطح روابط فردی فراتر می‌رود و در جامعه به یک ظرفیت نهادی تبدیل می‌شود.
او اعتراضات و جنبش‌های اجتماعی را نیز شکلی از مطالبه گفت‌وگو دانست و گفت: مردم هنگام اعتراض، در واقع خواهان شنیده شدن و دیده شدن هستند. اگر دولتمردان اعتراض را به‌عنوان شکلی از ارتباط و مطالبه اجتماعی به رسمیت بشناسند، امکان کاهش واکنش‌های خشونت‌آمیز فراهم می‌شود.
این استاد جامعه‌شناسی، پیمایش‌های ملی را نیز نوعی گفت‌وگو میان مردم و سیاست‌گذاران دانست؛ زیرا از طریق این پیمایش‌ها، نگرانی‌ها، خواسته‌ها و دیدگاه‌های شهروندان به مسئولان منتقل می‌شود.
جواهری در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به نظریه‌های یورگن هابرماس، میان ارتباطات مفاهمه‌ای در زیست‌جهان و مناسبات قدرت و منافع در ساختارهای اقتصادی و سیاسی تمایز گذاشت. به اعتقاد او، درحالی‌که امکان گفت‌وگو در روابط روزمره وجود دارد، مناسبات قدرت و منافع گروه‌های بانفوذ می‌تواند این ارتباط را مسدود یا تحریف کند.
او در پایان، به سه نوع نگاه به جامعه اشاره کرد: جامعه به‌مثابه موجودی مبتنی بر همبستگی، جامعه به‌مثابه ساختار و جامعه به‌مثابه آفرینشی مستمر. به گفته او، در نگاه سوم، جامعه پدیده‌ای ثابت و ازپیش‌تعیین‌شده نیست، بلکه در نتیجه روابط متکثر انسان‌ها پیوسته بازآفرینی می‌شود. این برداشت با تأکید امام موسی صدر بر اهمیت ارتباط و گفت‌وگو تناسب دارد.
تأکید بر ظرفیت‌های عملی اندیشه امام موسی صدر
در ادامه نشست، نویسنده کتاب به برخی نقدهای مطرح‌شده پاسخ داد و از پیشنهادهای استادان برای گسترش مباحث پژوهشی استقبال کرد.
رسولی‌پور با اشاره به خاطرات و شواهدی از زندگی امام موسی صدر، تأکید کرد که توجه او به تکثر و پذیرش دیگری صرفاً محصول شرایط اجتماعی لبنان نبود، بلکه از سال‌های جوانی در شخصیت و شیوه زندگی‌اش وجود داشت.
او به نقل خاطره‌ای درباره علاقه امام موسی صدر به مطالعه روزنامه‌ها و شناخت جریان‌های فکری مختلف اشاره کرد و آن را نشانه‌ای از روحیه جست‌وجوگری و گشودگی فکری ایشان دانست.
رسولی‌پور همچنین به خاطره‌ای از انتخابات هیئت‌رئیسه مجلس لبنان اشاره کرد که در آن امام موسی صدر از انتخاب نامزدهای کمونیست شیعه حمایت کرده بود. به گفته او، این رفتار نشان می‌دهد که امام صدر حتی در مواجهه با جریان‌های فکری متفاوت نیز به حق مشارکت و حضور اجتماعی آنان احترام می‌گذاشت.
در بخش پایانی نشست نیز حاضران بر ضرورت تبدیل مباحث نظری به برنامه‌های عملی و سیاست‌های فرهنگی تأکید کردند. از جمله پیشنهادهای مطرح‌شده، تدوین گزارش سیاستی درباره راهکارهای گسترش فرهنگ گفت‌وگو، برگزاری نشست‌های مکمل، انجام مطالعات تخصصی، توجه به تجربه‌های تاریخی و ترجمه آثار مرتبط با فرهنگ گفت‌وگو بود.