شرح‌‌حال نویسی اصیل نیاز به پژوهش‌های بنیادین دارد

سال 93 قرار بود مجلدات اول و دوم با هم منتشر شوند. همان وقت اما برخی منابع مکتوب خطی بسیار ارزشمند از عراق به دستم رسید که حیفم آمد در جلد اول مورد استفاده قرار نگیرد. یکی از این منابع، کتاب خطی «یتیمة‌الدهر فی ذکر علماء العصر» تألیف سید محمدعلی موسوی عاملی بود. این کتاب اطلاعاتی داشت که منحصر به فرد بود. لذا انتشار جلد اول به تأخیر افتاد. تأخیر در انتشار این کتاب را پذیرفتم تا کار کامل‌تر شود. همزمان با آن تصمیم گرفتم که شرح‌حال‌ها را فشرده ننویسم و همه‌ اطلاعات بدست آمده را ذکر کنم. لذا از نو، جلد اول را بازخوانی و شرح‌حال‌ها را بازنویسی و تکمیل کردم. این کار شهریور سال 95 به اتمام رسید. چاپ جلد اول اما به سبب طولانی شدن تشریفات اداری ثبت انتشارات «راز نی»، تا سال 96 به تأخیر افتاد. همان سال 95 به نظرم رسید که جای کتابی که چکیده‌ شرح‌حال‌ها را یکجا به صورت متمرکز گرد آورد، خالی است. مانند جلد چهاردهم که قرار است همه‌ نسبنامه‌ها را یکجا تجمیع کند. لذا ایده‌ نگارش جلد هجدهم در ذهنم شکل گرفت که انشاءالله مهر ماه منتشر خواهد شد. علت اختصاص شماره‌ هجده به این مجلد، وفاداری به نمودار مراحل اجرایی طرح پژوهشی است. نگارش این مجلد را نیز اولویت دادم، چون بسیاری از سؤالات امروز جامعه را در باره‌ خاندان صدر پاسخ می‌دهد. مجلد بعدی انشاءالله جلد سوم خواهد بود که به نسبنامه‌ خاندان خادم‌الشریعه اختصاص دارد. بعد از این توضیحات اما جمله‌ای را به شما می‌گویم که همیشه از حقیر به یادگار داشته باشید: این نوع تحقیقات و تألیفات که بخشی مهمی از راحتی و عمر انسان هزینه‌ آن می‌شود، کار دل است؛ دل هم نظم بر نمی‌دارد! به تعبیر زیبای آیت‌الله سید مرتضی مستجابی: از پراکنده‌گویی‌های خود خجلم! قلم را دلم رهبری می‌کرد و این دل همیشه دیوانه بوده است.

روش پژوهشی شما و همچنین گردآوری، سنجش و اعتبارسنجی اسناد چگونه است؟ به عنوان مثال اگر دو سند معارض هم پیدا کردید، اعتبار را به کدامیک می‌دهید؟

اتفاقاً بارها پیش آمد که اسنادی با هم در تعارض قرار گرفتند. وقتی اطلاعات بدست آمده از تحقیقات کتابخانه‌ای، مطالعات میدانی و تاریخ شفاهی را با هم تطبیق دادم، غالباً مورد تعارض حل و نادرستی یا نقص برخی اسناد آشکار ‌شد. به عنوان مثال هنگام نگارش شرح‌حال آیت‌الله العظمی سید صدرالدین موسوی عاملی متوجه شدم که ایشان هنگام بازگشت به نجف در سال 1262ق، بر خلاف نوشته‌ برخی مورخین نامدار، تنها نبودند و فرزند نوجوانشان آقا سید ابوجعفر پدر را همراهی کردند و مدتی نیز در حوزه‌ علمیه‌ همان شهر تحصیل کردند. یا در کتب برخی مورخین نامدار خطاهای فاحشی را در باره‌ فرزندان و اعقاب پاره‌ای بزرگان خاندان صدر یافتم و اصلاح کردم. یا هنگام نگارش شرح‌حال پدر امام موسی صدر متوجه شدم که بر خلاف قول رایج، آوردن آیت‌الله العظمی بروجردی به قم، تدبیر شخص ایشان بود نه امام خمینی. یا هنگام نگارش شرح‌حال مرحوم علامه سید اسدالله مستجاب‌الدعواتی، متوجه شدم که تاریخ وفات ایشان روی سنگ مزار ده سال قمری خطا دارد. تعداد این نمونه‌ها زیاد است و شمارش آنها خود مقاله‌ای مفصل می‌شود. در مواردی نیز که اسنادی با هم در تعارض بودند و قول صحیح آشکار نشد، اقوال معارض را کنار هم مستنداً نقل کردم و احیاناً امتیازات یکی را بر دیگری بر شمردم. ضمناً معتقدم که در نگارش تاریخ هیچ لزومی ندارد که هنگام مواجهه با دو سند معارض، حتماً یکی را بر دیگری ترجیح دهیم. بسیاری از زوایای تاریخی هستند که به سبب کمبود اطلاعات همواره تاریک باقی می‌مانند. اینجا سناریوهای مختلف را باید در نظر گرفت و بر مشترکات آنها پای فشرد.

با توجه به پراکندگی خاندان صدر در ایران، عراق و لبنان، درباره‌ در دسترس بودن اسناد و کیفیت آنها چه نظری دارید؟

چرا برخی شرح حال‌ها مختصر و برخی دیگر مفصل است؟