گفت‌وگو قابله حقیقت است/ گفت‌وگو با دیگری در جهان واقعی شکل می‌گیرد نه جهان آرمانی

نام سخنران

خلاصه سخنرانی

رسول رسولی‌پور

محمدمهدی مجاهدی

– گفت‌وگو با دیگری از دو جز تشکیل شده است: «گفت‌وگو» و «دیگری». شاید بیان این موضوع که گفت‌وگو چه نیست، کمی روشنگر باشد. گفت‌وگو هرچه باشد در این موارد نیست: کنش گفتاری غیرنقادانه، کنش گفتاری در غیاب اغیار، درددل کردن خسته دلی نزد سنگ صبوری، منازعه، مناظره، مباحثه طالب علمان نوآموز، استنطاق، چانه زنی و دیگر مواردی از این دست.

– گفت‌وگو کنش گفتاریِ با خوشبینی است. در گفت‌وگو دو طرف سوءنیتی ندارند، اما در تمام مراحل بدبینی معرفت‌شناختی خود را اعمال می‌کنند. نباید از دیگری طلب کنیم که سخن ما را بپذیرد. گفت‌وگو ورزش امیدوارانه در راستای حل یک مسئله‌ است. بدون مسئله‌ گفت‌وگو شکل نمی‌گیرد .

– همچنین گفت‌وگو یک کنش گفتاریِ تاملی است. ما موضوع خودمان را از چشم انداز دیگری بازشناسی می‌کنیم. بر این اساس گفت‌وگو عملی مشارکتی است و رکن اساسی آن «دیگری» است .

– این موانع در عموم گفت‌وگوها تجربه می‌شود: «چهارچوب‌گرایی و تمرکز بر مبانی»، «خویشتن قربانی پنداری» «توطئه اندیشی»، «اتخاذ رویکردهای حقوقی و فقهی» و «اتخاذ رویکرد جنسیتی» .

– گفت‌وگو با دیگری در جهان واقعی و نه آرمانی شکل می‌گیرد و نه در جهانی که من و دیگری به عنوان قدیس شناخته می‌شویم. در واقع در جهانی که ما همه ویژگی انسانی داریم، گفت‌وگو شکل می‌گیرد. از دیگری نباید توقع داشت که به عنوان یک دیگریِ آرمانی با ما گفت‌وگو کند. اگر شرایط آرمانی گفت‌وگو را به جای شرایط گفت‌وگو در جهان واقعی فرض کنیم، با موانع بسیار مهمی مواجه می‌شویم .

– همه در گفت‌وگو معمولا به دنبال شرایطی چون عدم تعصب، عدم پیش‌داوری، عدم جزم و جمود، عدم آرزو اندیشی، مدارا، عدم استدلال گریزی هستند، اما مگر می‌شود همه، این شرایط را داشته باشند؟ وقتی این شرایط محقق نیست به هیچ عنوان نباید از گفت‌وگو اجتناب کرد. در اصل این شرایط نتیجه گفت‌وگو هستند. اگر بخواهیم به این موارد به عنوان شروط گفت‌وگو درنظر بگیریم در واقع باید آنها را برای خودمان فرض کنیم و نه دیگری. به عبارتی من در برخورد با دیگری باید کفه داوری را به سوی او بگیرم .

– یکی دیگر از موانع گفت‌وگو نیز اشتباه گرفتن مدارا به جای رواداری است. ما باید دیگری را همپای خود ببینیم نه اینکه خود را برتر دیده و بخواهیم با او مدارا کنیم. در اصل رواداری در میان برابرهاست .

– می‌توان از موارد زیر به عنوان شرایط گفت‌وگو در جهان واقعی و نه آرمانی، نام برد: «پذیرفتن این نکته که زندگی یک وضعیت حل ‌مساله‌ای در ترازهای گوناگون دارد»، «اذعان کردن به وجود مساله مشترک»، «باور داشتن به این نکته که هیچکدام از طرفین گفت‌وگو نمی‌توانند به تنهایی راه حل بهینه‌ای برای آن مساله مشترک بیابند»، «پذیرش این نکته که دو طرف گفت‌وگو با هم هم نظر نیستند، و لزوما در پایان به یک نتیجه مشترک نمی‌رسند» و «خوشبینی به دیگری».

اسدالله مرادی

– مهم‌ترین اصل در گفت‌وگو این است که بدانیم در گفت‌وگو و دیالوگ، اصولا «دیگری» اصالت دارد. در اینجا کلام «من نمی‌دانم» سقراط اهمیت بسیاری دارد. سقراط آموزگار فلسفه و اخلاق است. ما دو گونه جهل و ندانستن به نام‌های «جهل بسیط» و «جهل مرکب» داریم که در میان این دو جهل علم و دانش وجود دارد.

– بندتو کروچه می‌گوید که روش سقراط که از «نمی‌دانم» آغاز می‌شود یک روش کهنه نشدنی است. یکی از آفاتی که در دامن تفکر اسلامی نشسته در این است که انگار همه جواب هر مسئله‌ای را در مشت خود دارند. این مقوله یکی از بنیادی‌ترین مسائل گفت‌وگو است که از می‌دانم آغاز می‌شود یا از نمی‌دانم؟ اگر از می‌دانم آغاز شد چه بسا آن بحث دیگر به گفت‌وگو کشیده نشود .

– در دیالوگ هر نوع مرجعیت یا اتوریته‌ای پذیرفتنی است. بنابراین در گفت‌وگو نمی‌توان گفت که سقراط یا افلاطون این را گفته‌اند. در دیالوگ حتی سقراط، افلاطون و ابن‌سینا نیز مرجعیت ندارند. همچنین باید بدانیم که در دیالوگ از توصیف‌ها و تبیین‌ها سخن می‌رود نه از تجویزها که متعلق به ایدئولوژی است. حتی در گفت‌وگو انتقال دانش و تفکر مطرح نیست، بلکه گفت‌وگو در اصل سرآغاز اندیشیدن به شمار آمده و در آن پرونده هر بحثی برای همیشه مفتوح است. بنابراین ما با بهره بردن از دیالوگ و گفت‌وگو به خرد جمعی و در نهایت به تعالی می‌رسیم .

– دیالوگ و گفت‌وگو دو رقیب عمده دارد: مونولوگ و جدل. جدل در فرهنگ و تمدن اسلامی مدام حاکم بوده است. در جدل، هدف پیروزی بر خصم است و این برای حوزه اندیشه آسیب‌های بسیاری به همراه دارد. در مقابل در حوزه گفت‌وگو به قول یاسپرس همه در راه هستیم، بنابراین باید هر دو طرف توانمند باشند .

– یکی از آسیب‌های تمدن اسلامی در هزار سال گذشته حاکم شدن منطق و متافیزیک ارسطویی است. در چهارچوب این منطق همیشه می‌توان به جواب‌ها رسید، بنابراین دیالوگ برقرار نمی‌شود. ما باید برای گفت‌وگو وارد حوزه پدیدارشناسی و هرمنوتیک شویم. یکی از تجربه‌هایی که می‌توان برای تمدن اسلامی استفاده کرد تجربه کلیسای کاتولیک است. این کلیسا پس از قرن‌ها مقاومت بالاخره در شورای دوم واتیکان تن به گفت‌وگو داد.

– دیالوگ به معنای شدن و صیرورت است و سنتزی دارد که ما را به یک شدن متعالی‌تر می‌برد. تجربه فردی من نشان می‌دهد که برای پی بردن به این نکته که چه کسی واقعا اهل گفت‌وگو است نباید صرفا به آراء و کتاب‌هایش بسنده کرد، بلکه باید دید آن شخص تا چه میزان متخلق به گفت‌وگوست. در جهان معاصر فقط امام موسی صدر و مرحوم آیت‌الله طالقانی را متخلق به گفت‌وگو دیدم. در خمیرمایه این دو بزرگوار استعداد گفت‌وگو بیشتر وجود داشته است.

– همچنین در غرب نیز چهره‌هایی چون فردریک کاپلستون نویسنده مشهور کتاب 9 جلدی «تاریخ فلسفه» و برتراند راسل بیشتر اهل گفت‌وگو بودند و عقاید این دو نیز بسیار متفاوت بود. راسل عقیده دینی را مورد نقد قرار می‌داد اما کاپلستون یک کشیش یسوعی بود. با این اوصاف کاپلستون در تاریخ فلسفه خود حدود 90 صفحه را به شرح آرای راسل اختصاص داده و خود راسل پس از مطالعه در نامه‌ای به کاپلستون نوشت که شرح بسیار خوبی از منظومه فکری من را ارائه داده‌اید.

– مشخص نیست که چرا در خاورمیانه هر بذری که به هوا پاشیده می‌شود به زمین نرسیده به بنیادگرایی می‌رسد. چرا بسیاری از اهالی این منطقه که در بهترین دانشگاه‌های اروپا درس خوانده‌اند اهل گفت‌وگو نیستند. شاید این مساله به تربیت انسانی آنها بازگردد. به نظر من باید والدین فرزندان خود را از همان دوران کودکی با مقوله گفت‌وگو آشنا کنند.

مهدی فیروزان

– طبیعتا گفت‌وگو دو عضو دارد: من و دیگری. این «من» و «دیگری» به دنبال تفنن نبوده و نمی‌خواهند خود را روشنفکر نشان دهند، بلکه این گفت‌وگو در ذات انسان وجود دارد. فلاسفه یونان باستان اعتقاد داشتند که انسان حیوان ناطق است. حیوان ناطق، یعنی موجودی که عقل دارد، سخن می‌داند و گفت‌وگو می‌کند. سقراط می‌گوید: «حقیقت در پرتو گفت‌وگو روشن می‌شود.» بر این اساس چقدر نبود گفت‌وگو ما را تنازل می‌دهد.

– گفت‌وگو قابله حقیقت است یعنی در پناه و به مدد گفت‌وگوست که حقیقت متولد می‌شود. این حقیقت زمان، عمر، اخلاق و آداب می‌خواهد، اما شروع آن با این جلسات است. در همایش امروز به همه حاضران متن سخنرانی امام موسی صدر در کلیسای «کبوشیین» لبنان ارائه شده است. در تاریخ ادیان که همیشه گفت‌وگو صورت می‌گرفت، این سخنرانی بسیار مهم و کم‌نظیر است. تصور کنید یک فقیه از یک دینی برود در معبد، صومعه و یا جایی که مقدس‌ترین فضا در دین دیگری است و یک منسک دینی را به جای رهبر و روحانی آن جمع، اجرا کند.

– امام موسی صدر در آغاز ماه روزه مسیحیان به این کلیسا دعوت شد و سخنرانی و مراسم دعا را به جای آورد که بخشی از منسک روز اول ماه روزه مسیحی است. در اوضاع فعلی و تاریخ معاصر ما این رخداد یکی از قله‌های گفت‌وگو است و امام موسی صدر امام گفت‌وگو است.

– پس از القای این خطبه، جنجال‌های خبری بسیاری ایجاد شد و حتی در حوزه نجف هم انتقاداتی را به امام صدر وارد کردند. به هر حال مسیحیان خصوصیت گفت‌وگو را در امام صدر دیده بودند که ایشان را برای اجرای آن مراسم دعوت کردند.

– جالب است که امام پس از خطبه، در پاسخ به سوال یکی از خبرنگاران حاضر گفت که من بنا دارم از کشیش کلیسای کبوشیین دعوت کنم تا خطبه‌های نماز جمعه را القا کند، اما متاسفانه با بروز جنگ داخلی لبنان این امر رخ نداد. در هر صورت القای این خطبه مصداق عملی گفت‌وگوست.